Bizmark: Sudbina nemačkog super-broda i prekretnica rata na Atlantiku

Stefan Lazarević

Uvod

Nemački bojni brod Bizmark jedan je od najpoznatijih bojnih brodova Drugog svetskog rata. Dobio je ime po nemačkom kancelaru iz XIX veka, Otou fon Bizmarku, a postao je poznat nakon što je potopio ponos Britanske kraljevske mornarice — bojni krstaš Hud.

Bizmark je bio više od broda; on je bio politička izjava. Hitler je pokrenuo razvoj nemačke ekonomije velikim ulaganjima u infrastrukturu i vojnu industriju. Bizmark je predstavljao simbol tog nemačkog ekonomskog čuda, dok je sa svojom istisninom od preko 45.000 tona direktno kršio međunarodne sporazume koji su ograničavali maksimalnu veličinu nemačkih bojnih brodova na 35.000 tona.[1];[2]

Ovaj brod je služio kao primarno sredstvo nacističke propagande i materijalni odraz Hitlerovih ratnih ambicija. On je trebalo da simbolizuje Nemačku koja se uprkos međunarodnim ograničenjima ponovo naoružava — ekonomski konsolidovanu, vojno agresivnu i odlučnu da odbaci saveznički poredak uspostavljen nakon Prvog svetskog rata.

Tema potapanja Bizmarka je prilično opširna, sa vrlo detaljnim sačuvanim zapisima Britanske kraljevske mornarice. Međutim, ovaj rad se neće baviti samom vojnom operacijom iz sata u sat, ili anatomojom broda, već Bizmarkovim uticajem na dalji tok rata na moru: uzrocima njegove vatrene i oklopne premoći u odnosu na pojedine britanskie bojne brodove, pitanjem da li je njegova propast bila neizbežna ili plod nesrećnih okolnosti, kao i analizom reakcija svetske javnosti i uticaja ovog događaja na moral zaraćenih strana.

Značaj atlantskog ratišta

 

Za Veliku Britaniju, kao ostrvsku državu, Atlantik je bio od izvanrednog ekonomskog i strateškog značaka. Od sigurnosti pomorskih puteva preko Atlantika zavisila je sigurnost i suverenitet Velike Britanije. Preko Atlantika Velika Britanija je nabavljala hranu, vojni materijal i resurse za industrijsku proizvodnju bez kojih bi britanska ekonomija praktično stala. Preko Atlantika je održavana i komunikacija sa dominionima, partnerima i kolonijama Velike Britanije. [3]
Nemačke podmornice su još u Prvom svetskom ratu ugrožavale britanske konvoje na Atlantiku, a ta tradicija se nastavila i u Drugom svetskom ratu, sve do samog njegovog kraja. Nemačka ratna mornarica bila je znatno manja u odnosu na britansku[4] i francusku, i za razliku od avijacije, u nju je ulagano relativno malo pre 1939. godine. Komandant nemačke mornarice, Erih Reder, nadao se da će za modernizaciju i ekspanziju flote imati vremena sve do 1942. ili čak 1945. godine.[5]Njegove nade se nisu ostvarile i nemačka mornarica je ušla u rat nespremna za okršaj sa najvećom svetskom pomorskom silom. Kako je bila praktično zatvorena u Severnom i Baltičkom moru, jedini izlaz ka Atlantiku vodio je kroz Lamanš (Engleski kanal) ili kroz Danski moreuz, koji se nalazi između Islanda i Grenlanda. Oba prolaza kontrolisala je Britanska kraljevska mornarica, tako da je početkom rata Atlantik bio relativno siguran za Saveznike. Sve se, međutim, menja padom Francuske 1940. godine i dobijanjem novih pomorskih i avio-baza na francuskoj atlantskoj obali. Nakon toga, nemačke podmornice počinju znatno intenzivnije da napadaju britanske konvoje. Sa druge strane, pomorske snage Velike Britanije bile su prenapregnute, budući da je flota morala biti raspoređena širom sveta radi odbrane prekomorskih teritorija — naročito usled sve veće opasnosti od japanskog napada u Aziji. [6]

 

 

Nova doktrina Eriha Redera zasnivala se na ideji da se, pored podmornica, za napade na savezničke konvoje koriste i kapitalni brodovi. Ova strategija oslanjala se na brzinu i vatrenu superiornost nemačkih teških jedinica. U slučaju da konvoj prati jači neprijateljski bojni brod, nemački brod bi iskoristio svoju brzinu i pobegao. Međutim, pošto većinu konvoja nisu pratili tako moćni zaštitnici, očekivalo se da će većina ovakvih operacija biti izuzetno uspešna. Pored čisto vojne logike, važan pokretač ove doktrine bila je i sama nacistička ideologija o nemačkoj superiornosti. Za Hitlera i nacistički vrh, gigantski bojni brodovi nisu bili samo oružje, već plutajući simboli nacionalnog ponosa i tehničke premoći Rajha. Njihovo slanje na Atlantik imalo je snažnu propagandnu ulogu — trebalo je da pokaže svetu da Nemačka može da prkosi britanskoj pomorskoj dominaciji.

Prvi pokušaj ovakvog prepadnog napada dogodio se krajem 1940. i početkom 1941. godine (Operacija Berlin), kada su se bojni brodovi Šarnhorst i Gnajzenau uspešno probili u Atlantik. Operacija je bila polovično uspešna, ali je Rederu dala zeleno svetlo za buduće planove istog tipa — u kojima će za manje od pola godine učestvovati bojni brod Bizmark i teška krstarica Princ Ojgen. Međutim, ova doktrina se na kraju nije pokazala kao najbolje rešenje. Iako su bojni brodovi donosili ogromnu vatrenu moć, oni su istovremeno bili i velike, veoma uočljive mete za neprijatelja — pogotovo sa razvojem i masovnim uvođenjem radara u Britanskoj kraljevskoj mornarici. Uništavanje trgovačkih brodova jednostavno nije bilo vredno rizika od gubitka tako skupog i strateški važnog kapitalnog broda. Takođe, ideološka opsednutost ovim brodovima stvorila je kontraefekat: strah od gubitka ovih simbola moći kasnije je paralisao nemačku komandu.[7][8]

Razlog Bizmarkove superiornosti nad ostalim brodovima toga vremena

 

Razlog za superiornost Bizmarka u odnosu na većinu britanskih brodova toga vremena je složen, a veliku ulogu u tome igrala je politika tadašnje Nemačke. Dok se Velika Britanija strogo pridržavala Vašingtonskog i Londonskog pomorskog ugovora koji su ograničavali istisninu novosagrađenih bojnih brodova na 35.000 tona i kalibar topova na 14 inča, Nemačka je ove sporazume tajno i drastično kršila.

Zahvaljujući tome, Bizmark je imao stvarnu istisninu od preko 45.000 tona. Ovakva tonaža dala je nemačkim inženjerima prostor da ugrade izuzetno težak oklop i moćne pogonske grupe za postizanje visoke brzine od preko 30 čvorova. Najnoviji britanski bojni brodovi, poput onih iz klase King George V (Prince of Wales), nisu imali toliku tonažu niti kalibar glavne artiljerije (imali su topove od 14 inča, dok je Bizmark imao savremene topove od 15 inča).Iako se u popularnoj literaturi često ističe nemački optički sistem za upravljanje paljbom, on je u suštini bio uporediv sa britanskim i američkim rešenjima toga doba, uz značajnu manu izuzetne osetljivosti na vibracije i udarne talase sopstvene paljbe. Bizmarkova prava prednost nije ležala u vanzemaljskoj tehnologiji, već u tome što je bio znatno veći, brži i oklopljeniji brod od onih koje su Saveznici sebi dozvolili da sagrade u međuratnom periodu…[9]

Plan operacije Rheinübung (Vežba na Rajni)

Poneseni polovičnim uspesima nemačkih brodova na Atlantiku tokom zime 1940/41. godine, komanda nemačke mornarice donela je odluku o pokretanju ambiciozne operacije (Operacija Rheinübung). Ideja je bila da se moćna udarna grupa — sastavljena od bojnih brodova Bizmark, Tirpic, Šarnhorst i Gnajzenau, uz pratnju teške krstarice Princ Ojgen — pošalje u Atlantski okean radi napada na savezničke trgovačke konvoje. Šarnhorst i Gnajzenau su već učestvovali u uspešnoj operaciji tokom prethodne zime i nalazili su se u francuskoj luci Brest. Međutim, Šarnhorst je pretrpeo oštećenja i njegova popravka je trajala sve do juna 1941, pa je morao biti izostavljen. Tirpic još uvek nije prošao sva potrebna mornarička testiranja i obuku posade, dok je Gnajzenau u Brestu pogođen britanskim torpedom, zbog čega je takođe izbačen iz stroja.

Od planirane velike flote, spremni za operaciju ostali su samo bojni brod Bizmark i teška krstarica Princ Ojgen. U nemačkoj komandi tada se postavilo ključno pitanje: da li odložiti operaciju dok se ostali brodovi ne osposobe, ili je nastaviti sa prepolovljenim snagama po svaku cenu?[10];[11];[12]

Velika Britanija se, kada je reč o snabdevanju ratnim materijalom, nalazila u izuzetno teškom položaju. Procenjivalo se da je Britaniji bilo potrebno oko pet meseci mira kako bi nadoknadila ogromne gubitke koje je pretrpela tokom 1940. godine. Zbog toga je Erih Reder, glavni komandant nemačke flote, insistirao da se operacija nastavi, iako su u udarnoj grupi ostala samo dva broda. Njegov glavni argument bio je da se Britaniji ni po koju cenu ne sme dati vremena da se oporavi, te da je doktrina stalnog i neprekidnog pritiska jedina opcija.[13]

Najteži i najrizičniji deo cele operacije bio je sam izlazak na Atlantik. Kao što je već spomenuto, Britanska kraljevska mornarica je strogo kontrolisala Danski moreuz i Lamanš, koji su predstavljali jedine prolaze ka otvorenom okeanu. Ukoliko bi nemački brodovi uspeli da se probiju do Atlantika, zavaravanje tragova i izbegavanje savezničkih patrola bilo bi znatno lakše. Međutim, pored svih smetnji i nepovoljnih okolnosti koje su zadesile komandu nemačke mornarice, britanska obaveštajna služba imala je još jedno tajno oružje. Britanci su još od 1940. godine uspešno razbijali šifre mašine Enigma za nemačko ratno vazduhoplovstvo i kopnenu vojsku. Međutim, Enigma koju je koristila ratna mornarica bila je naprednija i znatno bolje kodirana. Na veliku nesreću Bizmarka i Princa Ojgena, britanski razbijači šifara u Blečli Parku uspeli su da dešifruju mornaričku Enigmu manje od 15 dana pre samog početka operacije.[14]

 

Potapanje Bizmarka i reakcija javnosti širom sveta

Bojni brod Bizmark i teška krstarica Princ Ojgen uspeli su da se probiju kroz britansku blokadu u Danskom moreuzu i da u toj borbi potope bojni krstaš Hud, koji je smatranom ponosom Britanske kraljevske mornarice. Javnost Velike Britanije bila je zaprepašćena i šokirana vešću o potapanju Huda. Čitava nacija zahtevala je osvetu i potapanje Bizmarka. Vinston Čerčil je, nakon što je primio ovu tragičnu vest, zapisao:

“At about seven I was awakened to hear formidable news. The Hood, our largest and also our fastest capital ship, had blown up. Although somewhat lightly constructed, she carried eight 15-inch guns, and was one of our most cherished naval possessions. Her loss was a bitter grief, but knowing of all the ships that were converging towards the Bismarck I felt sure we should get her before long, unless she turned north and went home.”[15]

Svi britanski brodovi u regionu koji su bili u mogućnosti da reaguju upućeni su u potragu za Bizmarkom. Dodatno, snage Sredozemne flote su smanjene i preusmerene ka Atlantiku kako bi se osiguralo njegovo uništenje. Velikoj Britaniji je bila neophodna ova pobeda kako bi svom narodu i svetu dokazala da i dalje može uspešno da prkosi Nemačkom Rajhu.

Nakon višednevnog dramatičnog lova, teško oštećeni bojni brod Bizmark bio je onesposobljen, razoružan i izložen zastrašujućem granatiranju sa preko 2.800 ispaljenih projektila i većim brojem torpeda, ali je brod odbijao da potone. Prema britanskim zvaničnim podacima, Bizmarka je konačno potopila teška krstarica Dorsetšir svojim torpedima, dok su preživeli nemački članovi posade tvrdili da je posada sama aktivirala eksplozivne naboje i potopila brod kako ne bi pao neprijatelju u ruke. [16];[17];[18] Kasnija istraživanja i samo pronalaženje olupine Bizmarka[19] dokazalo je da su nemački mornari govorili istinu.

Javnost u SAD je istog dana kada se potapanje dogodilo, 27. maja, saznala za kraj Bizmarka. Britanci su kompletnu izveštajnu priču o ovoj operaciji prosledili američkim medijima, pa su već istog dana svi mediji detaljno izveštavali o velikom lovu na nemački bojni brod. Na svim naslovnim stranama osvanula je senzacionalna vest da je Bizmark konačno potopljen od strane Britanske kraljevske mornarice. Međutim, za razliku od britanskih medija koji su u tom trenutku izbegavali da detaljnije pišu o nemačkom osvajanju Krita, američki mediji su ovoj temi posvećivali jednaku pažnju.[20]

Britanska javnost je sa radošću primila vest o potapanju. Ova pobeda je značajno podigla moral Britanskoj kraljevskoj mornarici, koja će se u narednim mesecima još intenzivnije posvetiti čišćenju Atlantika od nemačkih podmornica.

Što se tiče reakcije naroda u tadašnjoj Jugoslaviji, ona je bila, blago rečeno, nepostojeća. Kraljevina Jugoslavija je kapitulirala u aprilu 1941. godine, dok je Bizmark potopljen krajem maja iste godine. Kako su naš prostor i narod bili tek odnedavno okupirani, dešavanjima van zemlje gotovo niko se nije bavio. Prema nekim izvorima, samo jedan list — pod nazivom Novi poredak — pominje se u tom kontekstu, ali do tih novina nisam uspeo da dođem ni posle više pokušaja. Međutim, s obzirom na to da nemačke štampanim medijima barem prvih mesec dana nije bilo dozvoljeno da pišu bilo šta o gubitku Bizmarka, malo je verovatno da su i domaće kolaboracionističke novine objavile bilo kakvu vest o tome.

Nemačka nije dobro podnela Bizmarkovo potapanje. Nijedne novine iz tog perioda, do kojih sam uspeo da dođem u nemačkom onlajn arhivu1, ne spominju njegovo potapanje neposredno nakon događaja. Sama pomisao da je brod koji je dobio ime po ocu nacije potopljen bila je izuzetno poražavajuća za moral. Hitler je kasnije držao govore u kojima je potapanje Bizmarka opisivao kao herojsku borbu do poslednje granate, ali je svima bilo jasno da je Nemačka ovim gubitkom pretrpela ogroman udarac. Nakon ove katastrofe, Nemačka je u potpunosti odustala od doktrine korišćenja bojnih brodova za napade na savezničke konvoje. Ipak, to nije značilo kraj pretnje na okeanu — Nemačka je nastavila žestoko da ugrožava britanske pomorske puteve, ali se od tog trenutka gotovo isključivo oslanjala na masovnu upotrebu podmornica.

Nacistički režim je pokušao da skrene pažnju domaće javnosti sa ovog poraza isticanjem uspešne vazdušno-desantne invazije na Krit, o kojoj su nemačke novine pisale danima. S druge strane, Britanci su potapanje Bizmarka platili gubitkom Krita i bojnog krstaša Hud. Kada se pogleda čisto strategijski, to možda nije bio toliko ubedljiv rezultat, ali su Britanci ovim uspeli da ostvare neprocenjivu moralnu i psihološku pobedu koja im je u tom trenutku bila preko potrebna.[21]

Zaključak

Potapanje Bizmarka ostavilo je veliki uticaj na dalji tok rata na moru. Britanci su ostvarili pobedu koja im je bila preko potrebna. Ovim uspehom skrenuli su pažnju javnosti i medija sa teških gubitaka u Sredozemlju, a istovremeno su dokazali Kongresu SAD — koji je i dalje bio podeljen po pitanju slanja pomoći Velikoj Britaniji — da su sposobni da zaštite američke trgovačke brodove i konvoje.

U Nemačkoj, Hitler je u javnosti pokušao da prikaže gubitak Bizmarka kao herojsku borbu do samog kraja, ali je lično ovaj događaj doživeo potpuno drugačije. On i pre toga nije u potpunosti poverovao u moć velikih površinskih kapitalnih brodova — smatrao ih je preskupim, izuzetno ranjivim na avionske napade i lakom metom čiji je gubitak javno sramotan, a uz to su trošili i ogromne količine goriva kog je Nemačka imala u veoma ograničenim količinama. Nakon potapanja Bizmarka, Hitler je suštinski promenio pomorsku strategiju: preostali nemački kapitalni brodovi koristili su se uglavnom u defanzivne svrhe (kao pretnja u norveškim fjordovima), dok je težište svih ofanzivnih dejstava na Atlantiku u potpunosti prebačeno na podmorničku flotu.

Nemci su uspeli da sagrade izuzetno moćan i za svoje vreme zastrašujući bojni brod, ali ni to nije bilo dovoljno da se ostvari prevlast na moru. Bizmark je potopljen, pored niza drugih faktora, i zbog arogancije i tvrdoglavosti nemačke komande koja je odbila da odloži ili obustavi operaciju uprkos izuzetno nepovoljnim okolnostima. Insistiranje Eriha Redera dovelo je do gubitka dragocenog broda i, suprotno nemačkim ciljevima, omogućilo još intenzivniju i sigurniju trgovinu Velike Britanije sa SAD i ostatkom njenih prekomorskih teritorija.

Bilbliografija

1. John Creswell, Sea warfare 1939-1945 ( Beograd: Vojnoitdavački zavod „Vojno delo“, 1954)

2. Velimir Terzić, Drugi svetski rat (pregled ratnih operacija) Knj. 1, događaji od početka rata do 22. juna 1941 (Beograd: Vojni istorijski institut jugoslovenske narodne armije, 1957)

3. S. L. Sulzberger, World War II ( Ljubljana: ZGP Mladinska knjiga, 1971)

4. Robert Ballad. The discovery of the Bismarck (Toronto: Madison Press Books, 1990)

5. Jack Brower, The Battleship Bismarck, anatomy of the ship ( Annapolis: Navial Institute Press, 2005)

6. Miroslaw Zbigniew Skwiot i Elizbieta Teresa Prisonowska, Hunting the Bismarck (Marlborough: The Crowood Press, 2006)

  1. Jack Brower, The Battleship Bismarck, anatomy of the ship ( Annapolis: Navial Institute Press, 2005), 7. ↑
  2. Wikipedia. 2021. „Washington Naval Treaty”, pristupljeno 18. aprila.

    https://en.wikipedia.org/wiki/Washington_Naval_Treaty ↑

  3. John Creswell, Sea warfare 1939-1945 ( Beograd: Vojnoitdavački zavod „Vojno delo“, 1954) 93-94. ↑
  4. Nemačku mornaricu je prvo limitirao Versajski sporazum, što je pored mnogo drugih stvari i limitiralo maksimalnu težinu brodova na 10 000 tona, a kasnije je limitirao Anglo-nemački sporazum iz 1935 u kome je dozvoljeno nemačkoj da ima 35% težine britanske kraljevske mornarice ali i pored toga je limitirao i sporazum u Vašingtonu koji je dozvoljavao najveću tonažu novo napravljenog broda do 35 000 tona. ↑
  5. S. L. Sulzberger, World War II ( Ljubljana: ZGP Mladinska knjiga, 1971) 181. ↑
  6. Velimir Terzić, Drugi svetski rat (pregled ratnih operacija) Knj. 1, događaji od početka rata do 22. juna 1941 (Beograd: Vojni istorijski institut jugoslovenske narodne armije, 1957) 523, 531-540. ↑
  7. S. L. Sulzberger, World War II ( Ljubljana: ZGP Mladinska knjiga, 1971) 182-183. ↑
  8. Upravo je ova ranjivost skupocenih giganata pred savremenim izviđačkim sistemima, avijacijom i kasnije raketama, postala jedan od glavnih razloga zašto su bojni brodovi danas potpuno izbačeni iz upotrebe ↑
  9. Jack Brower, The Battleship Bismarck, anatomy of the ship ( Annapolis: Navial Institute Press, 2005), 12-22. ↑
  10. Velimir Terzić, Drugi svetski rat (pregled ratnih operacija) Knj. 1, događaji od početka rata do 22. juna 1941 (Beograd: Vojni istorijski institut jugoslovenske narodne armije, 1957) 548-549. ↑
  11. John Creswell, Sea warfare 1939-1945 ( Beograd: Vojnoitdavački zavod „Vojno delo“, 1954) 113-115. ↑
  12. Jack Brower, The Battleship Bismarck, anatomy of the ship ( Annapolis: Navial Institute Press, 2005), 8. ↑
  13. S. L. Sulzberger, World War II ( Ljubljana: ZGP Mladinska knjiga, 1971) 182. ↑
  14. Miroslaw Zbigniew Skwiot i Elizbieta Teresa Prisonowska, Hunting the Bismarck (Marlborough: The Crowood Press, 2006), 46-48. ↑
  15. International Churchill Society. 2021. “Churchill, the Royal Navy, and the Bismarck.” Pristupljeno 18. aprila. https://winstonchurchill.org/publications/finest-hour/finest-hour-177/churchill-royal-navy-bismarck/ ↑
  16. S. L. Sulzberger, World War II ( Ljubljana: ZGP Mladinska knjiga, 1971) 183 ↑
  17. Velimir Terzić, Drugi svetski rat (pregled ratnih operacija) Knj. 1, događaji od početka rata do 22. juna 1941 (Beograd: Vojni istorijski institut jugoslovenske narodne armije, 1957) 550 ↑
  18. John Creswell, Sea warfare 1939-1945 ( Beograd: Vojnoitdavački zavod „Vojno delo“) 120-121 ↑
  19. Robert Ballad. The discovery of the Bismarck (Toronto: Madison Press Books, 1990) 38-120 ↑
  20. John Smith, “Bismarck sunk after 11 big warships join British planes in revenge attack ”, The Evening Star, 1941, 35,455. 89, 1. ↑
  21. BYU, Harold B. Lee Library, 2021. “Historic German Newspapers and Journals Online” Pristupljeno 18. aprila.

    https://eudocs.lib.byu.edu/index.php/Historic_German_Newspapers_and_Journals_Online ↑