Rano hrišćanstvo je zauvek promenilo Evropu. Ono je dovelo brojne nove pojave poput oslobađanja robova, popularnost milosrđa, izjednačavanje staleža u duhovnom smislu, versko jedinstvo i centralizovanu religiju sa organizovanim kalendarom, verovanjima, dogmama i hijerarhijom. Isto tako, kroz hrišćansku crkvu se očuvala pismenost i filozofija, ali i brojne prirodne nauke. Manastiri i crkve su postajali centri duhovnog, kulturnog i intelektualnog života. Crkve kao objekti, ne samo da su bile zadužbine za sva vremena, izrazi moći, simetrije, lepote i kreativnosti, one su bile i svojevrsni spomenici emocija, u njima su ljudi imali najznačajnije momente svog života, od krštenja i svadbe, do krunisanja kralja. Te baterije ljudskog duha su bile rasturene po celom starom svetu, ponajviše Evropi i Sredozemlju i ta mreža crkava i duša koje su u njih išle su činile hrišćansku Evropu. Vremenom je taj duhovni prostor pridobijao razne promene usled društvenih i političkih previranja kroz srednji vek, ali duh ranog hrišćanstva je zauvek definisao Evropu. To drevno i carsko hrišćanstvo Konstantina i Svetih Otaca je utisnulo pečat u evropsku državnost. Hrišćanstvo je utkano u državnost Rimskog carstva, a sve evropske kasnije države su se pozivale na vezu sa njim, pa čak i Srbija kada je pravila svoje carstvo u 14. veku.
Rano hrišćanstvo je oplemenjivalo celu Evropu, prvo kroz vatreno širenje vere među putnicima, trgovcima, robovima i sirotinjom i brojne progone, a onda kroz državnu ideologiju i harizmu učenih svetih ljudi, i ono je udarilo je temelj novog sveta. Malo po malo, paganski svet je nestajao. Oko 400. godine, u Rimu je i dalje bilo uticajnih paganskih aristokrata iz viševekovnih porodica, a u Konstantinopolju su opstali još duže. I dalje su se slavili paganski praznici, a neke hrišćanske praznike su prevereni ljudi koristili kao paganske, da se najedu i napiju. Arhitektura, odevanje i gradsko društvo su i dalje nosili isti antički duh Starog Rima i Stare Grčke. U umetnosti su se stvari menjale, hrišćanski motivi su se spajali sa paganskim, a nekad su ih i nadjačavali i zamenjivali. Hrišćani su prvo hristijanizovali vreme, time što su promenili kalendar i dane u nedelji, potom su hristijanizovali prostor menjanjem stare toponimije i gradnjom crkava na temeljima paganskih hramova. Hrišćanstvo je bilo jako centralizovano, bar nakon Prvog vaseljenskog sabora i to je uvodilo disciplinu u verski život kakva nije postojala u ranijim religijama. Narednih vekova, hrišćanstvo je u Evropi imalo uspone i padove, nekad usled unutrašnjih sukoba u crkvi, nekad usled jeresi ili upliva svetovne politike u crkvu. Na primer, u 6. veku za vreme vladavine careva Anastasija i Justinijana Velikog, halkidonsko-monofizitski teološki sukob je bio posmatran kao politički. Širom Evrope su se širli novi mistici u vidu poštovanih sveštenika, neobičnih asketa i vernika sa nekim svojim pravilima, terminologijom, kulturom i načinom mišljenja. Koliko je sve to doprinelo pokrštavanju Evrope, uz naravno raskošnan izgled liturgije i crkava, jednako je doprinela činjenica da se krštenjem jednog naroda njihova država priznavala i da je dobijala na spoljnopolitičkom ugledu.
Često previđen momenat ranorišćanske istorije je odnos pokrštavanja varvara i njegovih dalekosežnih posledica. U grčko-rimske zemlje su počeli da se doseljavaju Germani, Sloveni i drugi narodi koji su sa sobom nosili ratničke vrednosti i drevne usmene plemenske zakone. Protiv školovanih rimskih aristokratskih generala, ratove su počeli da vode neobrijani varavri, prirodni ratnici i harizmatici. Naspram visokih zidina hrišćanskog carstva koje je poznavalo filozofiju, politiku, nauku i umetnost, pojavljivali su se narodi gajeni na mitovima i ratničkim epovima, željni zemlje i spremni da stvore svoju civilizaciju. Narednih vekova su u mnogim ratovima, varvari preuzeli ulogu novih Rimljana. Zapadno rimsko carstvo je palo, a nasledili su ga doseljenici koji su se pokrstili i preuzeli sa najvećim poštovanjem imperijalno nasleđe. Pismenost, nauka i umetnost nisu nestali u rukama nekakvih stranih zavojevača, oni su bili pažljivo negovani u crkvi, kao zaostavština starog savršenijeg sveta.
Rimljani su pokrštavali pridošle narode. Pokrstiti se je značilo postati deo civilizovanog društva, postati član velike porodice hrišćanskog sveta. Pokrštavanje je značilo odbaciti vučje krzno i staviti čistu belu togu. Hristijanizacija je bila prva forma međunarodnog priznanja ranog srednjeg veka. Do 11. veka je skoro cela Evropa bila pokrštena, ali to nije značilo da je paganizam izumro. Ljudi su čuvali svoje stare običaje, nekad diskretno hristijanizujući drevni arhaični običaj, a nekad ga zadržavati u svom originalnom obliku. Pokršteni narodi takođe nisu gubili svoj pređašnji narodni karakter koji je bio ratnički i plemenski. Tako imamo scene monaha koji pripovedaju okupljenim varvarima o Hristovom raspeću i mučenju, a ljutite poglavice plaču i kunu se kako bi oni zaštitili Hrista da su bili tu. Nisu mislili na kompleksnu teologiju Božje volje i eshatologije, već su reagovali srcem, svojim ratničkim i prostim, ali iskrenim. Ili imamo scene gde druidi, magovi i vračevi žele da izazovu hrišćanskog svetitelja na dvoboj magijom, jer smatraju da su iste gore list. Germani su zadržavali svoje običajno pravo i koristili ga uporedo sa rimskim pravom. Njihova kultura se i dalje zadržavala uz usvojenu hrišćansku, a to je slučaj i sa Slovenima. Čak je i slovenska državnost ranog srednjeg veka zadržala paganske plemenske egalitarističke principe koje Rim nije poznavao.
Kako se duh ranohrišćanske Evrope razlikuje od duha Evrope nakon raskola 1054. godine? Pre svega, razlikuje se po raslojenosti i proširenosti hrišćanstva u kulturi, politici i privatnom životu. Od 11. veka, hrišćanstvo i na zapadu i na istoku uspeva da se probije i obuhvati sve sfere života na jedan kanonski način, dok ranije koegzistira sa različitim pravcima mišljenja. Istovremeno su cvetali hrišćanski asketizam, rimski urbani hedonizam, pravovernost, praznoverje, gnostičke jeresi, varvarska feudalna državnost, hrišćanska i paganska umetnost. Odmah uz učene zapadne monahe i njihove kamene crkve, bili su narodni zidari koji su klesali likove paganskih prolećnih božanstava na vrhu crkava. Uz hrišćanskog vladara vernog crkvi, bili su vitezovi iz starih plemenskih porodica koji su kralja branili po drevnom varvarskom običaju, pre nego po zakletvi. Seljaci su i dalje zadržavali svoja sujeverja i običaje, ponekad se boreći sa crkvom da ih očuvaju, a ponekad ih maskirajući u hrišćansko ruho. Sveštenstvo je uspevalo da osvaja dvorove širom Evrope, ali selo malo manje. Ipak, nije nastala crno-bela borba između hrišćanstva i paganizma, postojalo je čudno koegzistiranje i postepeno smenjivanje. Postepeno je antičke junake poput Ahila i Herkula ili Zigfrida i Beovulfa uspeo da smeni junak oličen u hrišćanskom mučeniku. Ipak, ratnička crta mladih naroda je ostala vidna u tome što su birali da se klanjaju ratničkim svecima vekovima nakon odbacivanja Votana i Peruna.
Široka mreža pokrštenih ljudi, novih crkava, prevedenih knjiga i sveže krvi mučenika je rasla i krojila je novu hristijanizovanu Evropu. U takvoj Evropi je paganizam ostao samo trag narodnosti i davnih obrisa porekla. Tragovi paganstva su se nalazili u kulturi i svakodnevnom ponašanju, ali je i u tome hrišćanstvo izvojevalo pobedu. Čitav pozni srednji vek je ostao potpuno pokršten, čak toliko da je Evropa u novi vek ušla na krilima verskog zanosa otkrivajući nove kontinente. Krajem srednjeg veka, hrišćanstvo će se naći u opadanju i opasnosti od sopstvenih pratilaca. Kako je kolevka hrišćanstva bila ugrožena na Bliskom Istoku od 7. veka, tako će i zapadno i istočno hrišćanstvo biti ugroženo u samoj Evropi od 14. veka, na zapadu od jeresi koja će kulminirati pojavom protestantizma dva veka kasnije, a na istoku od islama. Duh ranohrišćanske Evrope je ostao zagonetka u odnosu na duh Evrope u poznom srednjem veku kada je vera svetih stajala na čvrstim nogama. Turbulentan period svojevrsne apokalipse nakon pada Rima je obeležio put kojim će se kretati Evropa jednom za svagda.