Dinarsko plemensko društvo u 18. veku

Dragoš Robović

Decembar 2024.

Apstrakt

Novovekovna plemenska društva u Evropi su bila veoma retka, te se ovaj rad bavi njihovom posebnošću i odlikama njihovog života na prostoru Crne Gore u 18. veku. Poseban akcenat stavljamo na fenomen kulture nasilja koji je bio jedna od glavnih pojava u dinarskom, tako i crnogorskom, društvu od prvih izvora o njima. Rad koristi multidisciplinaran metod i teži da pojasni društvene i kulturne fenomene kroz tumačenje političkih promena, ali i geografskih, etničkih i psiholoških karakteristika osamnaestovekovnih Crnogoraca.

Uvod

Cilj ovog rada je da predstavi opšte crte dinarskog plemenskog društva u 18. veku. S obzirom da ovaj rad prati podele i klasifikacije Jovana Cvijića, koristićemo njegov termin „dinarska plem[1]ena“ za srpska plemena Crne Gore, Brda i Hercegovine, jer ove tri grupe imaju mnogo više sličnosti nego razlika. Prvo ćemo pojasniti pojam i poreklo plemena, kao i njihov razvoj. Potrudićemo se da prikažemo osobine njihovog specifičnog načina života i pomenemo kakvu su ulogu imale u širim istorijskim dešavanjima poput ratova između velikih sila. Dinarska plemena su imala jedinstven istorijski razvitak u odnosu na druge delove srpskog naroda i Južne Slovene, stoga je o njima dosta pisano. Međutim, veliki broj literature o dinarskim plemenima se odnosi na istorijske procese kraćeg trajanja, pre svega na ratove i borbe, ili na političke događaje, dok se manji broj redova pisao o identitetu, mentalitetu i načinu života Dinaraca. Zato ćemo pokušati da saberemo i protumačimo neke značajne izvode o tim pojmovima.

Plemena dinarskih predela su u 18. veku bila na istorijskoj prekretnici u borbi tri velike sile, Mletačke republike, Habzurškog i Osmanskog carstva. Morala su da nađu svoje mesto u sukobima daleko većim od njih. U tom period Osmansko carstvo, glavni neprijatelj dinarskih plemena, patilo je od više zaređanih poraza u ratovima sa hrišćanskim silama, ali slabila je i Mletačka republika, sve više gubeći uticaj koji je ranije imala. U borbi sa prirodom svoje teritorije, dinarska plemena a najpre ona crnogorska, osilila su se i započela upade na mletačku teritoriju radi pljačkanja karavana. Mletačka republika je pala 1796. godine i njene teritorije je prisvojilo Habzburško carstvo. Osmanlije su u više naleta ratovali sa Rusijom i Habzburzima tokom 18. veka, koji se može označti kao početak opadanja tog carstva koje je dva veka ranije bilo na vrhnuncu svog postojanja. Iako je njihov tiranin slabio, dinarska plemena nisu imala vremena za odušak, jer su ratovala na strani osmanskih neprijatelja, što je kao posledicu donosilo velike odmazde lokalnih turskih vojskovođa. Uz te velike promene, u Crnoj Gori se javljaju predznaci državnosti u teokratskoj vladavini loze vladika Petrovića Njegoša koja je pokušala da da društvu red u plemenskoj anarhiji. Sve pojedinačne istorije dinarskih plemena tog doba, ali i njihova zajednička srpska i crnogorska istorija, bila je samo uvod o „vijek koji se gordi nad svijem drugijem vijekovima.“

Plemenska organizacija

Pleme je teritorijalno-upravna jedinica, ali i grupa ljudi koji su u srodstvu. Plemenska organizacija je na Balkanu postojala samo u predelima Crne Gore, Brda, Hercegovine i Albanije, a jedino su srpska i albanska etnička grupacija imale to uređenje. Pretpostavlja se da je do stvaranja plemena došlo sa turskim osvajanjima Balkana, kada se stanovništvo povlačilo u planine i vraćalo se u arhaične oblike društvene organizacije. Ipak plemena se pominju ranije. Za nas su važna plemena Stare Crne Gore i plemena sedam Brda i Hercegovine, koja su se još nazivala i raškim plemenima. Stara Crna Gora je bio planinski prostor između Zete i Skadarskog jezera, a podrazumevala je četiri nahije, to su: Katunska, Lješanska, Riječka i Crmnička. Hercegovina i Brda su se nalazile između Lima i Zete. Postoje četiri grupe plemena: primorska, brdska, crnogorska i hercegovačka. Primorska plemena su Grbljani, Paštrovići, Majne, Pobori, Mrkojevići, Krtoljani, Brajići i Krivošije. Na severnom šumovitom delu današnje Crne Gore, teritoriji nekadašnje Raške, nalaze se plemena sedam brda. Svakom brdu odgovara po jedno pleme. To su Kuči, Vasojevići, Bjelopavlići, Rovčani, Moračani, Bratonožići i Piperi. Crnogorska plemena su Cuce, Čevljani, Bjelice, Đeklići, Bajice, Komani, Njeguši, Pješivci, Zagarači, Lješnjani, Ceklinjani, Ljubotinjani, Brčali, Podgor, Sotonići, Dupilo, Seoca, Boljevići i Linjani. Hercegovačka plemena su Banjani, Pivljani, Uskoci, Grahovljani, Ljubibratići, Maleševci, Drobnjaci, Nikšići, Uskoci, Šaranci i Zupci. Plemena su imala svoje slave.

Plemena se pominju u mletačkim izvorima još u 14. i 15. veku: Banjani (1319), Drobnjaci (1354), Đeklići (1381), Bjelopavlići (1411), Piperi, (1416), Bjelice (1430), Ozirnići i Njeguši (1435), Vasojevići (1444) i Kuči (1455).[2] Navodno je u 15. veku postojalo oko 40 plemena, verovatno sa manje članova.[3] Narodno predanje govori o tome da su plemena nastajala od zajedničkog pretka, tako da su Piperi nastali od Pipa, Vasojevići od Vasa, a Bjeloplavlići od Bijelog Pavla.[4] Naravno, stvarnost je kompleksnija od toga i donekle se može pratiti geneza pojedinih plemena. To je jedan od načina utvrđivanja identiteta i povezivanja sa arhetipskim pretkom, mitskim junakom, vitezom iz kosovskog boja.

Može se uočiti utapanje romanizovanog ilirskog stanovništva u srpski narod na tom prostoru.[5] Najveća je veza između Hercegovaca i romanizovanih ostataka Ilira.[6] Ista genetska slika se ne može preneti na Slovene u drugim krajevima. Prirodno je bilo da se neka manja plemena vremenom utope u veća, što je bio slučaj sa Kričanima, Lužanima, Malonšićima, Bukumirima i Matarugama.[7] Porodice su se spajale u bratstva, bratstva u rodove, a rodovi u plemena. Neka plemena su nastala od srednjovekovnih doseljenika iz Pomoravlja, Bosne, Metohije ili sa Kosova. Neka plemena su nastajala spajanjem dva plemena, što je slučaj sa Kučima koji su nastali spajanjem Drekalovića i katoličkih Albanaca.[8] Vasojevići, tradicionalno najbrojnije pleme, bili su pojačani uskocima iz Sjenice, ali su asimilovali staro zemljoradničko stanovništvo Srbljake i plemena Lužane i Šekularce.[9] Prema narodnoj legendi, pleme Cuce se deli na Velje Cuce i Male Cuce, prvi potiču od kosovskog viteza Pavla Orlovića iz Hercegovine, dok drugi potiču od Kuča. Lješnjani su se doselili iz albanskog grada Lješa u 15. veku. Sličan slučaj je sa plemenom Ceklinjana koje se deli na Gornjake i Donjake, prvi potiču od Leke Klimenta koji je pobegao iz Albanije da bi izbegao pokatoličenje, a drugi od Drobnjaka.

Svako pleme imalo je svoje teritoriju i mogli su je širiti samo na račun drugih plemena, jer su bili ograničeni uređenim i vojno jakim državama, Venecijom, Habzurškim i Osmanskim carstvom. Tako su Drobnjaci udesetostručili svoju početnu teritoriju šireći se na Jezera i Durmitor, a Kuči su išli ka Podgorici, usput potiskujući albanske Klimente. U Staroj Crnoj Gori plemena su bila ujedinjenija, jer su imali zajednički interes da štite svoje pašnjake. Naime, druga plemena bi prelazila teške geografske prepreke i svoja stada napasala na njihovim retkim pašnjacima, čime bi im uskratili jedini siguran način prehrane.[10] Pogled na plemensku teritoriju je bio zanimljiv, s obzirom da su plemenski sukobi oko teritorija i nepokretnih resursa bili retki. Najčešće kada bi došlo do okršaja plemenika, nakon borbe bi se povukli u svoju teritoriju.

Plemena su se širila ženidbama i udajama isključivo u okviru samog plemena, osim u retkim slučajevima. Egzogamija je retko bila dozvoljena, a uobičajeno je bilo da se spajaju brakovi između bratstava čime bi se čvršće vezivali pojedinci, ali i grupe, ne šteteći plemenu.[11] Plemena su bila politički samostalna, ali su ulazila u saveze kada bi se sukobljavali sa Turcima. Natplemenske vlasti su bile retke, ili nepostojeće do 18. veka kada će plemena pod zajedničkom komandom vladike kao narodnog poglavara kretati u borbe. Plemenski starešina, vojvoda, birao se glasanjem, ili prećutnim prihvatanjem, a zasluživao je titulu ratničkim delima. U ovome se video tračak vojničke demokratije kakva se nalazi u Prokopijevim opisima balkanskih Slovena u 6. veku, međutim, može se reći da je u plemenima bilo i elemenata oligarhije, s obzirom da je važio glas samo vojno sposobnih muškaraca i to onih najhrabrijih i najglasnijih. Jednakost je važila samo među junacima na glasu.[12] Važne su bile titule barjaktara i serdara i bile su statusni simbol i donosile su čast pojedincu i njegovom plemenu. Plemena su po mnogo čemu bila zajednice jednakih.[13] Na njihovu ideju jednakosti uticala je i činjenica da su plemena bila verski homogena, pogotovo jer je carska državna vlast davala povlastice muslimanima, te je ova muka čvršće mogla spojiti plemena i njihove interese.[14] Pored toga što su pripadnici plemena bili posmatrani kao jednaki, takođe su plemena među sobom bila jednaka i nije postojala hijerarhija plemena koja bi, na primer, Kuče stavila iznad Drobnjaka, ili obrnuto.

Krajem 19. veka plemenski način života nestaje, a plemena se menjaju. Glavna promena koja je usledila je bilo stvaranje Kneževine Crne Gore u kojoj su Crnogorci postali slobodni građani i imali su pravo na samouređenje. Za vreme vladavine dinastije Petrović, plemena su bila više vojničke jedinice, nego društvene jedinice. Plemena Brda i Hercegovine, inače bliža Šumadincima po ponašanju, u velikom broju se iseljavaju u Srbiju i prilagođavaju savremenom načinu života, a ta pojava, nakon stvaranja Jugoslavije 1918. prelazi i na plemena Stare Crne Gore. Danas plemena postoje i u savremenoj Republici Crnoj Gori, iako bi neko zaključio da je reč o simboličnoj instituciji koja čuva tradiciju, plemena su često shvaćena ozbiljno od strane Crnogoraca.

Opšte osobine dinarskog stanovništva

Na plemenski život je uticala činjenica da je stanovništvo Crne Gore, Brda i Hercegovine pripadalo dinarskom tipu Srba koji je bio poseban po mnogim društvenim i psihološkim osobinama. Dinarski mentalitet je uticao na ratobornu društvenu dinamiku u tim predelima isto koliko je ta društvena dinamika uticala na mentalitet Dinaraca.[15] Stoga je važno opisati taj mentalitet. Na mentalitet dinarskog tipa su uticala dva glavna faktora:

  1. Prirodni – geografija, migracije, demografija i etnički sastav naroda.
  2. Društveni – političke granice, kultura, umetnost, istorija, mitovi, verovanja i narativi naroda.

Dinarske Srbe je najbolje opisao antropolog i geograf Jovan Cvijić (1865-1927). On je tvrdio da geografska sredina utiče na opšti tok istorije, raspored civilizacija, migracije, etničke podele, položaje i tipove naselja, ali i da posredno i neposredno utiče na psihičke osobine stanovnika.[16] U mnogo čemu, mentalitet pojedinca i grupe je oblikovan okruženjem u kom se nalaze i njihovim odnosom prema prirodi. Dinarci su se prostirali vertikalno od Trsta do Drača, a horizontalno od Jadrana do Velike Morave, a najkoncentrisaniji su bili u prostoru Crne Gore i Hercegovine. Cvijić u Dinarce ubraja nekoliko varijeteta, a to su Šumadinski, Erski, Lički, Bosanski, Muhamedanski, Jadranski i Crnogorski. Ipak, u dinarskim predelima su živeli i drugi narodi koji su živeli dinarskim načinom života, poput Albanaca i Turaka.

U predelima Crne Gore, Brda i Hercegovine nije bilo mnogo obradivog zemljišta, te se narod bavio pretežno stočarstvom. Cvijić tvrdi da su Dinarci srasli sa prirodom i da su intimno vezani za okruženje u kom se nalaze.[17] Zbog toga su imali izraženu percepciju i čula su im bila prilagođena životu u surovoj prirodi, samim tim su imali dobru sposobnost za orijentaciju.[18] Živopisne planine, stene, proplanci, reke i obala su u narodu podsticali maštu i osećaj za fantaziju koji se izrazio u raznovrsnim narodnim običajima, vračanjima, pričama o duhovima i drugim avetima poput vampira, drekavca itd.[19] Nepristupačna konfiguracija terena je pomagala u gerilskom ratovanju protiv Turaka, ali i međuplemenskim sukobima, jer nije bilo moguće povesti veću vojsku.[20] Puteva nije bilo, te su se oslanjali samo na uske pešačke staze. Reljef je takođe uticao na naselja koja su najčešće bila razbijenog tipa sa rasturenim i međusobno udaljenim kućama.[21] Kuće su najčešće bile od drveta sa slamenim krovom, a početkom 19. veka sve češće se zidaju kamene kuće i kuće od čerpića. Migracijama su se Dinarci vekovima iseljavali, pogotovo u periodima gladi, kroz više talasa u oblasti Šumadije, Pomoravlja, Bosne i zapadne i južne Srbije.[22] Kroz te masovne i pojedinačne selidbe, dinarsko stanovništvo se spuštalo sa nadmorskih visina od između 1000 i 1500 metara, na visinu između 100 i 500 metara, isprva u Pomoravlje.[23] Tamo su se mešali sa lokalnim stanovništvom što je značajno uticalo na obe grupe. Ovaj naturalistički determinizam može ukazati na mnoge odlike Dinaraca, ali ne može objasniti sve fenomene koji su nam potrebni. Stoga ćemo preći na društvene faktore.

Društveni faktori koji su doveli do plemenskog bezakonja su brojni, ali se mogu dobro pratiti. Naime, kod stanovništva Crne Gore, Brda i Hercegovine najlakše je uočiti nekoliko glavnih osobina, a to su ratobornost, osećaj više vrednosti i snalažljivost. Cvijić im pripisuje živi duh, istančanu inteligenciju, osećajnost, maštovitost i duboke moralne i duhovne pobude.[24] Njih su nosili ideali ponosa, časti, pravde i slobode.[25] Samopouzdanje im je bilo neograničeno, nezavisno od situacije u kojoj se nalaze.[26] Njihovo okruženje bilo je patrijarhalno i izrazito maskulino. Njihov poznati ponos se često degenerisao u oholost i manjak empatije.[27] Baš to ih je činilo boljim borcima, te se govorilo da se „smrti smiju i rugaju“.

Takođe je bila izražena njihova dramatičnost i emotivnost čiji su primeri ostali zabeleženi u narodnim pesmama.[28] Često su bili skloni da odaberu krajnje ekstremno rešenje, što je nekad bilo pripisano naivnosti i nepromišljenosti.[29] Imali su vojničku vrlinu i bili su vrlo impulsivni, temperamenti i energični borci.[30] Cvijić takođe tvrdi da su mnogi od njih imali smene aktivnih i pasivnih perioda, prvo bi bili umorni i lenji, a onda bi usledio period gde bi bili hitri, hrabri i konstruktivni.[31] Takođe su njihov duh ispunjavali tuga i bes, više nego radost, što se najbolje vidi prema narodnim pesmama, osobito tužbalicama.[32] U pogrebnim običajima su narikače bile česte na ovim prostorima. Gusle su bile najkorišćeniji narodni muzički instrument, a imaju ujedno melanholičan, ali i agresivan zvuk.[33] Cvijić tu osobinu naziva „dinarska tuga“ i pripisuje je patnjom za kosovskim stradanjem i propasti Srpskog carstva. To nas dovodi do ključnog pojma, a to je izražen lični i narodni ponos poznat u ovim krajevima. Za razliku od drugih tipova Srba koje je Cvijić opisivao, Dinarci su imali najrazvijeniju svest o prošlosti i sudbini srpskog naroda i smatrali su da su dužni da, ili osvete prošlost, ili osiguraju budućnost svog naroda. Ta svest se nije širila kroz škole, već s kolena na koleno.[34] Najviše je bilo reči o osveti Kosova.[35] Mnogi Crnogorci su znali stare granice srpskih država i njihove vladare. Severnu Albaniju su smatrali svojom teritorijom.[36] Njihovi narativi o srpstvu su prožeti kroz čitav društeni život i kulminirali su u književnom delu Petra II Petrovića Njegoša „Gorski vijenac“ nastalom 1847. godine.

U tome je učestvovala institucija zadruge. Zadruge su bile skupine porodica koje su mogle imati čak i preko sto članova. Pored crkve, zadruge su bile glavni centar za prenošenje narodne svesti i jačanja identiteta, najčešće kroz epske pesme i priče.[37] Tako je jačala i ekonomska solidarnost koja je u nemilosrdnom okruženju održavala udovice, starce i siročad.[38] Najviše su se bavili stočarstvom, a zemljoradnja je bila ograničena na motičku. Gajili su vinovu lozu, a povrće je bilo retko, dok se žito uvozilo. Njihov mentalitet je u velikoj meri bio obrazovan stočarskom delatnošću, jer je to posao u kom ima dosta dokolice. Muškarci u punoj snazi su, kad nisu ratovali, u miru i tišini čuvali stoku, te su se tako razvile mnoge epske pesme iz tog kraja. I danas Crnogorci važe za lenje ljude. Cvijić je zabeležio da su pastiri često u tišini promatrali nebo i pratili nebeska tela, ili su pokazivali na daleke planine i govorili o istoriji i ljudima koji tamo žive.[39] Preko zime su bili u selima na nižoj poziciji, a leti bi se peli na katune, sela na planinama. Svi ostali poslovi su smatrani nižim, pogotovo trgovina i zanatstvo.[40] Sve kućne poslove su radile žene. Ne samo da su se plemena organizovala jedna prema drugima, već i jedna zbog drugih. Njihove granice su bile prirodna pojava, pogotovo zbog tretiranja ispaša i stoke kao kolektivnog imanja.[41] Na zemljištu koje je pogodnije za zemljoradnju granice između različitih grupa su fluidnije.

Crnogorci, više nego drugi, imali su jak kult predaka i neki su znali da navedu pretke čak do dvadesetog kolena.[42] Njihova živa veza sa precima se ogledala i u tome što su za svoje direktne pretke smatrali stare srpske dinastije i vitezove iz srednjeg veka. Odlikovala ih je i mistička logika i potreba za verovanjem u onostrano.[43] Zbog toga su se u vremenima muke pozivali na visoke ideale, sudbinu, svece i Boga. Njihova pobožnost je bila drugačije vrste nego kod drugih Srba. Iako su poštovali sveštenike i crkvu, ipak su se priklanjali sujeverijima i verovanjima u snove. Njihov pogled na hrišćanstvo je delimično bio magijski i mitološki. Uopšteno govoreći, u dinarskom društvu je duhovni život bio poprilično ujednačen, s obzirom da je stanovništvo bilo ekonomski jednako i nije postojao neki stalež koji bi bio nosilac duhovnog života.[44] Dinarska plemena nisu bila poznata po šali, sem Cuca i Pješivca kojima su zbog toga često bile upućivane uvrede.[45] Od drugih Dinaraca, samo su još Ere poznate po šali i pričljivosti. Iako su dobri retori, imaju običaj da se podsmevaju drugima.[46]

Neobičnan je odnos Dinaraca prema crkvi. Na prostoru Primorja, gde su crkve tradicionalno duže postojale, ljudi su bili bliži crkvi kao instituciji i veri kao tradiciji. To je suprostnost Hercegovini u kojoj su vernici bili daleko sujeverniji i skloniji mitskim tumačenjima pojava u društevnom životu. Možda najneobičnija posledica toga je pojava brojnih proroka i vidovnjaka koji su dolazili najčešće iz Hercegovine i Brda. Neki od njih su starac Stanj Šćekić iz Berana iz 17. veka koji je nepismen proricao pomoću jedne crkvene knjige.[47] Poznat vrač je bio harambaša Vujadin Lučić kog su Crnogorci obožavali kao dobrog „puškara“ tj. strelca, a ostao je zapamćen po tome što je živeo 112 godina, od 1686. do 1798.[48] Još jedan vidoviti ratnik je bio Mićo Martinov Popović Drekalović (1760-1820) iz Kuča poznat po tome što je prorekao da će Kuči ratovati među sobom. Uz njih se pročulo i o baba Jani, Matu Glušcu, proroku Gaibiji itd. Takođe su „zmijari“ bili posebni ljudi koji su hvatali zmije otrovnice i za njih se smatralo da mogu da ih kontrolišu.[49]

Žene su bile u izrazito podređenom položaju. Radile su dosta poslova i nisu imale pravo na učešće u društvenom životu na isti način kao muškarci. Dok su njihovi muževi mislili o ratu i visokim idealima, žene su bile bliže stvarnosti, kako Cvijić zaključuje. Naučene same da se staraju o kući i okućnici, bile su veoma vredne i sposobne.[50] Večito u crnini, jer im je neko poginuo, podnosile su muke stoički.

Kultura nasilja

U dinarskim plemenima se razvila svojevrsna kultura nasilja posebna za vreme i mesto u kom se nalazila. Pod kulturom nasilja podrazumevamo svo društveno prihvatljivo nasilje koje je imalo svoja pravila. U to spada krvna osveta, dvoboji, osveta za uvredu, ritualno povređivanje, borbe i ratovi, pohare, pljačka, nasilje nad ženama i slične pojave. Razlika između običnog nasilja i ovog je u tome što je prvo osuđeno, dok drugo prati određena pravila i to ga čini prihvatljivim i normalizovanim u narodnom životu. Iz takvog nasilja su pronikle mnoge izreke, pesme i običaji na prostorima kojima se bavimo. Nasilje je bilo sastavni deo narodne svakodnevnice. Nije bilo ograničeno na ratove, narušavanje zakona i nesrećne slučajeve. Fizički sukobi i ubijanje bili su normalizovani do te mere da je nasilje zadobilo određena ograničenja i pravila. Običajno pravo podrazumevalo je ubistvo, ali ukalupljeno u kodeks časti, takozvano čojstvo i junaštvo. Sve to je sa sobom nosilo varvarsku stigmu sa zapada, ali i romantičarski pogled na Srbe kao na plemenite divljake, potomke vitezova i neukrotive pobunjenike, a takvi stavovi Evropljana će biti propagirani u 19. veku žestokim intenzitetom. Mitologizacija te vrste se utvrdila u srpskom narodu i nalazi se tu i danas u autopercepciji Srbina i Balkanca kao jednostavnog, nestrpljivog, muževnog, pomalo agresivnog, ali pravičnog čoveka. Pojam „Homo-Balcanicus” u svom najpogrdnijem i najpohvalnijem obliku pripisivan je Dinarcima pre svih.

Borbe i ratovi su bili najčešći oblik organizovanog nasilja u dinarskim društvima. Borbe su mogle biti između Srba i Turaka, ili Albanaca, ali i između srpskih plemena, a ponekad i između bratstava unutar jednog plemena. Plemenski ratovi su sa sobom dovodili i pohare[51], otmicu žena i krađu stoke[52]. Međuplemenski sukobi[53] su imali posebna pravila i mogli su imati ritualni karakter u smislu da su poštovana nekakva apstraktna i, naizgled, iracionalna pravila. U plemenskim ratovima nije bilo istrebljenja neprijatelja, naprotiv, cilj je bio dokazati ko su bolji borci. Plemenski činovi poput kapetana i barjaktara su imali posebno značenje u borbi, ali i sami predmeti poput barjaka, konja i oružja predstavljali su statusni simbol i bili su prvoklasni plen neprijatelja. Oružje, a pre svega sablje, imalo je važno simboličko značenje u dinarskim društvima.[54] To se vidi iz hercegovačkog rituala u kom se dete lečilo od „trzavice.“ U tom ritualu je dete moralo prespavati sa mačem kojim je odsečena glava i ujutru bi se dete probudilo zdravo.[55] Nečija reč je važila kao zakletva i bila je velika sramota prekršiti je. Taj značaj date reči je oličen u samom nazivu „Božja vjera“.

Što se tiče ratova protiv Turaka, Albanaca i poturica, oni su varirali od slučaja do slučaja. Gotovo čitav novi vek u Crnoj Gori bio je obeležen neprestanim sukobima između Srba i muslimana. Ti sukobi su se dešavali u vidu hajdučije i uskoštva, plemenskih pljački, verskih sukoba itd. Turci su često koristili i crnogorske borce za borbe protiv drugih Turaka, ili Srba. Nekada su Turci štitili Srbe, jer su živeli u utvrđenim gradovima. Za tu zaštitu, čovek je morao doneti pet crnogorskih glava Turcima, što je ponekad dovodilo do krvne osvete.[56] Pobune protiv Turaka i masovna hajdučija[57] su takođe bile redovne pojave. U ovoj vrsti sukoba, dvoboji su bila svakodnevna institucija. Bijenje, mučenje, sakaćenje i skrnavljenje pokojnika je bilo veoma često, pogotovo nabijanje glava na kolac, to su radili i Turci i Srbi.

Među najvažnijim vidovima nasilja je bila krvna osveta. Reč „osveta“ sa sakralnim značenjem (od reči sveto) postoji samo u srpskom jeziku i označava neku vrstu pravičnog izravnjanja duga.[58] Crnogorska narodna poslovica kaže: „Ko se ne osveti, taj se ne posveti.“ Krvna osveta je podrazumevala jednostavno pravilo da ako neko iz jednog plemena, roda, ili porodice bude ubijen, pripadnici te grupe moraju ubiti jednog člana iz grupe počinioca. Ovaj fenomen poznat je i u mnogim drugim narodima, ali kod Srba se zadržao samo kod Dinaraca. Fernan Brodel je pisao da se taj običaj pojavljivao u planinskim mediteranskim krajevima i da je to izrazito mediteranska stvar, tako da je bio poznat i na Siciliji, Korzici, južnoj Italiji itd. Mnogi plemenski poglavari i crkva su se zalagali za obustavljanje ovog morbidnog običaja, ali je prestao da postoji pomoću zakonika vladike Petra I, ili „Zakonika opščeg crnogorskog i brdskog“ objavljenog 18. oktobra 1798. u manastiru Stanjevići.

Pod ovim imenom je u crnogorskom društvu postojao nepisani narodni kodeks časti. Podrazumevao je dve neodvojive vrline kod čoveka. Junaštvo je kada odbraniš sebe od drugoga, a čojstvo je kada odbraniš drugoga od sebe. Dok se junaštvo iskazivalo nasiljem u cilju pravde, čojstvo se iskazivalo kroz milost i pravičnost. Bez čojstva, junaštvo ne transcendira u viši stil življenja. Kroz vekove borbi i prenošenja ratničkih mitova kroz epove i priče, herojstvo je kod Crnogoraca postalo narodno raspoloženje i način života.[59] Čojstvo je nesebično, dok je junaštvo delom samoafirmacija.

Iako su žene najčešće bile žrtve nasilja u Crnoj Gori, valja pomenuti slučajeve gde su žene vršile nasilje. Položaj žene u crnogorskom društvu bio je surov, ali se ipak može govoriti o matrijarhatu i poštovanju majke kao svetinje, što se takođe pojavljuje u drugim planinskim delovima Mediterana, naročito u Italiji. Dok su snajke bile kao sluškinje, majke su bile kao vladarke. Žene su neretko bile i ratni plen, bilo muslimanske ili pravoslavne, a pojedinačno su ih i krali za svadbu. Postojao je običaj ritualnog ubijanja žena za nevernost. Preko ženske glave bi se stavila pogača, kao simbol kuće i porodice i onda bi je muž udario sekirom, ili čekićem. Pored Crne Gore, ovaj običaj se zadržao u Hercegovini, na Kosovu i Metohiji i u okolini Kuršumlije, Niša i Vranja, gde su bili brojni crnogorski doseljenici, pogotovo u 19. veku. S obzirom da je Petar Petrović Njegoš hteo da zabeleži idealnu sliku crnogorskog društva, možemo pratiti posmatranje žene kroz njegova dela. U Njegoševom delu „Čardak Aleksića“ je ovekovečena Ruža Laković koja juri i hvata Turke i onda ih ubija. Njoj je slična Ljubica, žena Raduna iz „Gorskog vijenca“ koja zajedno sa mužem brani kulu od Turaka. Kontrast tome je mlada iz kuće Milonjića u „Gorskom vijencu“ koja je izraz ženstvenosti i emotivnosti. Prikaz žene i majke kao ratnice je jedan od boljih pokazatelja prikrivenog matrijarhata, a ćerke i generalno mlade devojke su prikazivane kao nežne. Što se tiče crnogorskog matrijarhata, on je izražavan u poštovanju majke i jedinstvenoj činjenici da se u tim prostorima nikada ne psuje majka, već samo otac, što se ne pojavljuje kod drugih Južnih Slovena. Sličan običaj ubijanju žene je bio lapot, ritualno ubijanje staraca.[60] Međutim, najverovatnije je da lapot nikada nije zaista postojao. Dokaz za to je da su sve priče o lapotu koje postoje zapravo priče o tome kako je lapot prestao, a ne zašto i kako se izvršavao. U tom mitu su sažeti problemi generacijskih odnosa i poštovanja prema starijima.[61] Lapot nije samo dinarski običaj, već se pojavljuje više u istočnoj Srbiji i pojedinim predelima južne Srbije.

Na kulturu nasilja je svakako uticao i turski zulum. Najbolje je to pratiti kroz jasne političke promene, a za primer ćemo uzeti proces zamene timarsko-spahijskog sistema čitluk-sabihijskim agrarno-pravnim proizvodnim odnosima u Brdima u 18. veku.[62] Tada su turski feudalci uzurpirali seljačke baštine mimo dozvole carstva, te su na svoju ruku otežavali život raji. Vršili su zulum kroz proterivanje, pljačkanje i nametanje novih obaveza seljacima. Tako su štetili i raji i državi zarad svoje koristi. U gornjem Polimlju je nastala prava feudalna anarhija pod Mahmut-pašom Bušatlijom iz Skadarskog pašaluka. Čitlučenje je dovelo do okrutnosti prema stanovništvu Brda, ali je i dovelo do slabljenja položaja carstva, što je uslovilo veću slobodu za uskoke. Još jedna od posledica ovog procesa su bila brojna iseljavanja ljudi na sever.

Ratovanje i četovanje

Skoro ceo 18. vek, Balkansko poluostrvo je bilo izloženo stalnim ratovima. Generalno, Evropa je u 18. veku bila prepuna sukova, a to je najviše došlo do izražaja na Balkanu gde su se konstantno sukobljavale tri države: Osmansko carstvo, Habzburško carstvo i Mletačka republika. Sve tri države su imale brojno srpsko stanovništvo, te je 18. vek po Srbe ostao značajan. Ratovi su zahvatili plemenska društva Crne Gore, Hercegovine i Brda, tako da su oni bili česti učesnici ratova na strani Mletačke republike. Važno je napomenuti da plemena nisu bila samo ratničke zajednice, kako je zabeležila njihova sopstvena usmena tradicija.[63] Dinarska plemena su u 18. vek zajedno sa Mlecima ušla kao pobednici morejskog rata, koji je bio prvi rat u kom je Osmansko carstvo moralo da napravi veće teritorijalne ustupke.[64] Ipak, dinarska plemena su ostala pod turskom vlašću, mada su plemena Katunske nahije ostala oslonjena na mletačku Boku kao bedem protiv turskog uticaja. Osmansko carstvo se čitavog 18. veka suočavalo sa brojnim porazima, a učestvovalo je čak u dvadeset ratova od 1703. do 1792. U tom periodu srpski narod je mogao da uhvati svoj trenutak, a pogotovo dinarska plemena na čijoj teritoriji je turska uprava bila labavija. Turci su konstanto imali ratove na više frontova istovremeno, poput rusko-turskih ratova (1710-1711, 1735-1739, 1768-1774 i 1787-1792), mletačko-turskog rata (1714-1718) i austrijsko-turskih ratova (1716-1718, 1737-1739 i 1787-1791).

Turci će se osvetiti već poharom 1704. ali će ih 1706. Crnogorci odbiti uz velike gubitke.[65] Tradicija je zabeležila da su Crnogorci za begove menjali svinje, za svakog zarobljenog bega, po jedan krmak, kako bi ih ismejali.[66] Pohare, kao forma odmazde, od davnina su bile poznate kod Turaka, a kao jedna od gorih u 18. veku je ostala zapamćena pohara Vasojevića iz 1738.[67] Tada je oko 60.000 Turaka iznenadno napalo Vasojeviće. One koje nisu posekli, porobili su ili prognali u Metohiju.[68] Mnogi civili sa nekolicinom ratnika su se sakrili u pećine na visokim vrhovima.[69] Kada su ih Turci našli, Vasojevići su zahtevali od Kariman-paše da im da besu da će ih pustiti žive, što je on i uradio. Međutim, nije ispoštovao reč, već je pobio sve muškarce, a žene i decu zarobio. Ženu jednog čuvenog uskoka, Fatimu, kamenovao je i danas to mesto nazivaju Fatimina gomila.[70]

Četovanje je bila ustaljena pojava još od početka turske vladavine, međutim u 18. veku, pljačke karavana u Crnoj Gori dostižu vrhunac. Nemoćna da se brani, Mletačka republika 1736. pokušava da ubedi Osmansko carstvo da ga brani od crnogorskih pljačkaša.[71] Naravno, to nikada nisu uspeli pošto sami Turci nisu mogli uspešno da se brane. Godine 1742. su u Hercegovini zaplenili 100 komada dubrovačke stoke i odveli u Crnu Goru, a 1746. su cinično ucenjivali Dubrovčane da će prestati da ih pljačkaju ako sagrade crkvu pred zidinama grada, ako vrate svo blago koje su uzeli despotu Đurđu Brankoviću i ako im vrate Konavle koje su uzeli Ivanu Crnojeviću.[72] Osim mletačkog plena, Crnogorci su počeli da hvataju njihove podanike, naročito žene, te da ih prodaju Turcima, a osuda te prakse dolazile je i iz Crne Gore, tako da se crnogorski Zbor javno izvinio Dubrovniku.[73] Krajem Novembra 1753. Crnogorci su izveli jedno od većih pljački mletačkih poseda. Lazar Pecirep i Đuro Pešikanović su sa Crnogorcima i malobrojnim mletačkim podanicima upali u selo Mrčevac gde su zaplenili 500 ovaca, 4 čobana i 2 devojke.[74] Četovanje nije bilo viđeno kao bezakonje, već kao hrabri podvig, a Jovan Stefanović Balović iz Bratonožića u svom pismu ruskoj vladi kaže da mnogi Crnogorci samo oružjem žive.[75] Negde posle 1761. crnogorski i hercegovački napadi na mletačke teritorije jenjavaju. U ovim pljačkama je postojao jasan motiv utvrđivanja i dokazivanja sile u kojem su se ratnici mogli istaći i zauzeti bolju poziciju u društvu na osnovu svoje sposobnosti za vršenjem nasilja.

Najznačajniji primer borbe protiv Turaka je bila borba na Martinićima protiv Mahmud-paše Buštalije u junu 1796. godine i na Krusima u septembru iste godine. Crnogorci su odbili da plaćaju dažbine, pa su Turci hteli da pošalju kaznenu ekspediciju da bi ih doveli u red. Ove dve pobede su bile temelj za de facto samostalnost Crne Gore. Tada je vladika Petar I Petrović Njegoš održao dva govora i u oba je iskazan jak srpski narodni ponos koji će kasnije procvetati u nacionalni ponos. Govor pred bitku na Martinićima se završavao rečima: „Zato na oružje i na krvavo polje, mili vitezi – da pokažemo neprijatelju što su kadre junačke gore! Da pokažemo da u nama neugašeno srbsko srce kuca, srbska krvca vrije, da pokažemo kako gorskije junaka mišica junaštvom nadmašuje na bojnom polju svakog dušmanina!“ Iz ovog odlomka govora bi izdvojili par činjenica. Prva je da vladika ratnike oslovljava sa „vitezi“, a ne sa drugom reči. S obzirom da plemenski ratnici nisu bili vitezovi, već narodna vojska, on u pokušaju da ih ohrabri i poveća moral povezuje slušaoce govora sa njihovim mitskim precima vitezovima koji su se takođe borili protiv „agarjanskog roda“. Pozivanje na srpsko srce i krv pokazuje stalno vraćanje na narodni ponos tokom teških dana. Posle ove dve velike pobede, Turci nisu nikad mogli zaći u prostor Crne Gore sa jednakom silom kao što su ranije mogli. Dinarsko plemensko društvo je iz 18. veka izašlo sa osiguranim granicama i jasnom željom za oslobođenjem.

Zaključak

Dinrsko plemensko društvo je bilo jedinstven fenomen u osamnaestovekovnoj Evropi. Iako je sadržalo elemenata opšte sredozemnih, balkanskih i slovenskih, nigde se u Evropi nije održalo takvo društvo. Ono je bilo celo sazdano na ratničkim temeljima i fizički se održavalo kroz vojnu i razbojničku delatnost, a svoje duhovne i društvene potrebe je zadovoljavalo kroz patriotizam i ideal borbe za slobodu. Nasilje je bilo svakodnevnica u narodnom životu dinarskih Srba i oblikovalo je duh ljudi koji su naseljavali prostore Brda, Hercegovine i Crne Gore. Izdvojivši se od drugih Srba i Južnih Slovena po posebnoj ratničkoj tradiciji, razvili su osećaj više vrednosti i svojevrsan „dinarski mit“, a to je mit o osveti Kosova, plemenskoj časti, ratu „krsta i lune“ i društvu viteških potomaka i naslednika borbe Obilića i Hrebeljanovića. Našavši se na prekretnici u kojoj je bilo primorano da bira između rizičnih saveza, plemena su pravila korake ka oslobođenju od turske vlasti i stvaranju samostalne kneževine. Ušavši u 18. vek uz rusko-turski i mletačko-turski rat, Dinarci su se odmah obavezali da se borbe protiv Turaka, a završnica tih borbi iz njihove perspektive su bile crnogorske pobede na kraju veka na Krusima i Martinićima.

Literatura

  1. Bandić, Dušan, Narodna religija Srba, Beograd, 1991.
  2. Vukosavljević, Sreten, Organizacija dinarskih plemena, Beograd, 1957.
  3. Dašić, Miomir, Vasojevići od pomena do 1860, Beograd 1986.
  4. Kazimirović, Radovan, Tajanstvene pojave u našem narodu – Kremansko proročanstvo, Beograd, 1941.
  5. Kalezić, Dimitrije, Etika Gorskog vijenca, Beograd, 1987.
  6. Stanojević, Gligor, Vasić, Milan, Istorija Crne Gore, knjiga treća. Od početka XVI do kraja XVIII vijeka, tom prvi, Titograd, 1975.
  7. Cvijić, Jovan, Psihičke osobine Južnih Slovena, Niš, 2019.
  8. Cemović, Marko, Vasojevići, Beograd, 1992.
  1. ↑
  2. J. Cvijić, Psihičke osobine Južnih Slovena, Niš, 2019, 88. ↑
  3. M. Cemović, Vasojevići, Beograd, 1992, 29. ↑
  4. Isto, 90. ↑
  5. Isto, 89. ↑
  6. Isto, 78. ↑
  7. Isto, 89. ↑
  8. Isto, 90. ↑
  9. Isto, 91. ↑
  10. Isto, 92. ↑
  11. Isto, 93. ↑
  12. Isto, 104. ↑
  13. S. Vukosavljević, Organizacija dinarskih plemena, Beograd, 1957, 17. ↑
  14. Isto, 21. ↑
  15. Na neki način, ovde je pitanje šta je starije, kokoška ili jaje, jer će jedan broj istraživača mentalitet pripisati društevnim uslovima, a drugi društvo mentalnim uslovima. ↑
  16. J. Cijić, Nav. delo, 7. ↑
  17. Isto, 35. ↑
  18. Isto, 36. ↑
  19. Isto, 37. ↑
  20. Isto, 99. ↑
  21. Isto, 37. ↑
  22. Poslednji novovekovni talasi dinarske kolonizacije su bili za vreme dinastije Obrenovića sredinom i krajem 19. veka, a u 20. veku su bili nakon Drugog svetskog rata i tokom ratova u Jugoslaviji krajem 20. veka. U 20. veku dinarsko stanovništvo se mahom iseljavalo iz Dalmacije, Bosne i Hercegovine. ↑
  23. J. Cvijić, Nav. delo, 11. ↑
  24. Isto, 34. ↑
  25. Isto. ↑
  26. Isto, 35. ↑
  27. Isto, 101. ↑
  28. Isto, 43. ↑
  29. Isto, 44. ↑
  30. Isto, 48-49. ↑
  31. Isto, 50. ↑
  32. Isto, 51. ↑
  33. Isto. ↑
  34. Isto, 46. ↑
  35. Isto, 35. ↑
  36. Isto, 103. ↑
  37. Isto, 39. ↑
  38. Isto, 42. ↑
  39. Isto, 95-97. ↑
  40. Isto, 94. ↑
  41. S. Vukosavljević, Nav. delo, 10-11. ↑
  42. J. Cvijić, Nav. delo, 45. ↑
  43. Isto, 52. ↑
  44. S. Vukosavljević, Nav. delo, 78. ↑
  45. J. Cvijić, Nav. delo, 102. ↑
  46. Isto, 81-82. ↑
  47. R. Kazimirović, Tajanstvene pojave u našem narodu – Kremansko proročanstvo, Beograd, 1941, 451-454. ↑
  48. Isto, 455-456. ↑
  49. Isto, 271-275. ↑
  50. J. Cvijić, Nav. delo, 102. ↑
  51. M. Cemović, Nav. delo, 184. ↑
  52. J. Cvijić, Nav. delo, 103. ↑
  53. M. Dašić, Vasojevići od pomena do 1860, Beograd 1986, 381. ↑
  54. D. Kalezić, Etika Gorskog vijenca, Beograd 1987, 122. ↑
  55. D. Bandić, Narodna religija Srba, Beograd, 1991, 99. ↑
  56. D. Kalezić, Nav. delo, 81. ↑
  57. M. Dašić, Nav. delo, 355. ↑
  58. D. Kalezić, Nav. delo, 80. ↑
  59. Isto, 117. ↑
  60. D. Bandić, 271-273. ↑
  61. Prema predavanju etnologa Bojana Jovanovića, Predraga Šarčevića, Mladena Milosavljevića i Vesne Marjanović „Strah od smrti“ u Etnografskom muzeju u Beogradu, dana 20.3.2024. ↑
  62. M. Dašić, Nav. delo, 235-236. ↑
  63. S. Vukosavljević, Nav. delo, 69. ↑
  64. G. Stanojević, M. Vasić, Istorija Crne Gore, knjiga treća. Od početka XVI do kraja XVIII vijeka, tom prvi, Titograd, 1975, 224. ↑
  65. Isto, 241. ↑
  66. Isto. ↑
  67. M. Cemović, Nav. delo, 215. ↑
  68. Isto, 216. ↑
  69. Isto, 217. ↑
  70. Isto, 218. ↑
  71. G. Stanojević, M. Vasić, Nav. delo, 315. ↑
  72. Isto. ↑
  73. Isto, 317. ↑
  74. Isto, 317-318. ↑
  75. Isto, 318. ↑