Nemanjićko ktitorstvo na Svetoj Gori

Dragoš Robović

April, 2024.

Apstrakt

Rad se bavi proučavanjem značaja ktitorstva dinastije Nemanjić na prostoru Svete Gore. Veliki srpski vladari su ostavili brojne zadužbine na svojim i tuđim teritorijama, ali neke od najznačajnijih su one na Atosu, u međunarodnoj i izolovanoj monaškoj zajednici koja je bila kulturni i duhovni centar vizantijskog sveta. Takvo kritorstvo je imalo višeznačajni karakter koji ne može da se opiše kroz isključivo politički, ekonomski ili duhovni karakter, već mora da bude opisano šire od toga, što ovaj rad teži da postigne.

Pristup i cilj rada

Dosadašnji istraživači su često obrađivali značaj Hilandara u srpskoj srednjovekovnoj istoriji. Hilandar i svetogorsko monaštvo su imali veliki intelektualni, simbolični, politički i duhovni uticaj na srpsku državu i na njeno stanovništvo. Ulogu koju je Sveta Gora igrala u vremenu dinastije Nemanjića, značajna je na više načina. Ovu temu obradićemo primarno na osnovu knjige dr Dragoljuba Marjanovića „Vizantijski svet i srpska crkva u 13. i 14. veku“. Pokušaćemo da sažmemo i interpretiramo poglavlje „Nemanjićko ktitorstvo na Atosu – smisao i posledice“[1] u cilju da stvorimo jednostavan pregled uticaja ktitorstva ovog čuvenog prostora u doba Nemanjića. Ktitorstvo je sa sobom nosilo velike obaveze za ktitora, ali i prava, ugled i svojevrsni legitimitet, pogotovo u očima vizantijskog sveta. Dinastija Komnina će mladu dinastiju Nemanjića prihvatiti kao rođake, saveznike, ali i kao ugledne hrišćanske vladare koji samostalno grade manastire na Svetoj Gori, najznačajnijem duhovnom centru Carstva, nakon gubljenja Svete Zemlje. Zbog toga je vredno razmotriti kakav značaj je Atos nosio u politici tog doba.

Građenje, obnavljanje i pomaganje manastira

Sveti Sava je došavši na Atos već bio spreman za ktitorske poduhvate. Kao neko ko je bio iz vladarske porodice, imao je uticaj i sredstva da ostvari zamisli koje bi ojačale srpsku državu i njenu poziciju u pravoslavnom svetu. To će biti ojačano dolaskom bivšeg velikog župana, Stefana Nemanje, u porodicu monaha Bogorodičnog vrta. Njihova ktitorska delatnost bila je u punom zamahu od 1191. do 1199. Sava je prvo u Vatopedu, manastiru u kom se zamonašio, sagradio tri paraklisa, jedan posvećen Preobraženju Gospodnjem, drugi Bogorodici i treći Sv. Jovanu Zlatoustom, čuvenom piscu i propovedniku iz 4. i 5. veka koji je u Vizantiji ostao jedan od primera pravog hrišćanskog mislioca i govornika.[2] Zajedno sa svojim ocem, tad već Simeonom, Sava je obnovio crkvu Sv. Simeona u Prosfori. Sagradio je isposnicu u Kareji i posvetio je Sv. Savi Osvećenom. Uočljiva je određena simbolika u tome da su otac i sin sagradili i obnovili crkve posvećene svecima koje nose njihova imena, verovatno iz zahvalnosti za zaštitu i, moguće, ličnog oduševljenja delima ovih svetitelja. Pored toga, isposnica je posvećena Sv. Savi Osvećenom, jer je ostao zapamćen kao veliki pustinjak čije žitije sadrži motive osame, tihovanja i podvižništva. Po tome naliči žitiju Sv. Antonija Velikog, čak su susreti Sv. Save Osvećenog sa demonima slično opisane. Kasnije su obnovili manastire Karkal i Ksiropotam.[3]

Naravno, najvažniji proizvod njihovog ktitorstva je manastir Hilandar. On je značajan koliko za istoriju Srba, toliko i za istoriju Vizantije i generalno Pravoslavne crkve. U srednjem veku, manastiri i crkve su bili centri umetnosti, kulture i nauke u koje se ulagalo svo bogatstvo velikaša, znanje učenih, umeće zanatlija, snaga seljaka i molitve sveštenstva. Ispunjene emocijama, od svečane liturgijske pesme do pokajnih suza, crkve su predstavljale rezervoare inspiracije čitavog srednjovekovnog života. Na istoku, svetogorski manastiri su bili najveći dragulj u toj kruni. Kao takav, Hilandar je zauzeo posebno mesto od početka svoje gradnje, a njegova pozicija, sakralna i svetovna, nije se menjala kroz istoriju. Ustrojstvo manastira Hilandara uokvireno u Hilandarskom tipiku jedno je od prvih koraka ka autokefalnosti srpske crkve.[4] Starija literatura osnivanje srpskog manastira na Atosu posmatra kao izraz određene rodoljubive i etnocentrične pobude. Arhimandrit Nićifor Dučić je u svom delu iz 1894. tvrdio da je Hilandar osnovan sa patriotskim ubeđenjem i da bi Srbi imali novi centar za prosvetu.[5] Sa druge strane, Vasilije Marković u knjizi iz 1908. piše da je ktitorstvo manastira bilo vid mode i da je laskalo sujeti ktitora, prema njemu, najviše su gradili oni koji su imali nešto na svojoj savesti.[6]

Pored izgradnje, Hilandar je trebalo bogato obdariti novcem, crkvenim inventarom, liturgijskim predmetima, knjigama i naravno dodeliti mu sela koja će raditi za manastir. Tako u Hilandarskoj povelji vidimo da su manastiru dodeljena sela Neprobišta, Momuša, Sladmoravi, Retvilje, Trnje, Retivšticu, Tronovac, Hoča i druga Hoča sa trgom. Uz to su dodeljeni i pčelinjaci, druga imanja i radna snaga.[7] Teodosije piše da je Sava izmolio zapustele ćelije, maslinjake i vinograde, a da su u Kareji sagradili brojne dvospratne ćelije da služe kao konak, da monasi i posetioci mogu da spavaju.[8]

Ideološka pozadina

Ktitorstvo Nemanjića je imalo ozbiljan značaj za uspon Sv. Save i dobijanje autokefalnosti.[9] Time se porodica Nemanjića postavila kao zaštitnik crkve, te im je to donelo mogućnost da ideološki i politički budu pozitivno percipirani od strane Vizantije i pravoslavnih država. Iako su Nemanjići gradili mnoštvo crkava u Srbiji i pomagali mnoge crkve van Srbije, značaj ktitorstva na Atosu je imao posebno mesto. Pre svega, tako je srpska država imala tešnje veze sa Carigradom.[10] Ne samo da je Atos blizu prestonice, već je car imao direktan uticaj na tamošnje lavre. Odnos koji su vizantijski carevi imali prema Svetoj Gori umnogome je diktirao odnos crkve prema caru. Fizička blizina je bila važna zbog bržeg protoka informacija, a monasi su dosta putovali, tako da je Sveta Gora mogla biti stanica između Carigrada i Srbije. Sveta Gora je mogla poslužiti i za produbljivanje političkih veza sa svetovnom i crkvenom elitom.[11] Dobar primer toga je sastanak Sv. Save sa solunskim mitropolitom, Konstantinom Mesopotamitom. Upoznao ih je episkop Nikola Jerisonski, koji je Savu rukopoložio za đakona i jeromonaha u Hilandaru.[12] Ovakva poznanstva, Sava će sticati svojim hodočašćima u Svetu Zemlju, koja su takođe imala određenu političku i ideološku vrednost.

Ova veza između Srbije i Vizantije će se nasilno prekinuti 1204. Krstaši su tada osvojili Carigrad i na vizantijskoj teritoriji uspostavili nekoliko svojih država. Kao odgovor na to, javile su se dve struje koje su pružile otpor. Jedna je bila na zapadu, u Epiru, a druga na istoku, u Nikeji. Tada su se odnosi Srbije prema Vizantiji rastočile u dva smera i dugo su uspele da održe balans između ove dve suprotstavljene sile, međutim, autokefalija je ipak dobijena iz Nikeje. U tom periodu, odnosi izmežu dve crkve su bili nešto kompleksniji, jer je Carigradska patrijaršija bila podeljena. Ipak, Hilandar je sačuvao svoju ulogu.

Zaključak

Ktitorstvo dinastije Nemanjić nad svetogorskim posedima je poslužilo da približi srpsku vladarsku porodicu vizantijskoj, ali je ujedno i srpsko kulturno nasleđe vezalo za Vizantiju. Zaštitnici i dobrotvori Svete Gore su uživali dosta ugleda među Vizantincima. Hilandar je mogao poslužiti kao spona preko koje će se srpska država povezati sa vizantijskom državom i crkvom i preko koje će se u Srbiju uvesti intelektualni uticaji iz Carigrada. Ktitorstvo na Atosu je srpsku vladarsku ideologiju približilo vizantijskoj, jer je vladar ujedno postao patron crkve, ali na višem nivou nego do tada, na međunarodnom nivou. Zbog toga je Hilandar u srpskoj i vizantijskoj istoriji u budućnosti bio fokusna tačka u pitanjima vere i vladarske ideologije.

Literatura

  1. Dučić, Nićifor, Istorija Srpske pravoslavne crkve, (Niš, 2022)
  2. Marjanović, Dragoljub, Vizantijski svet i srpska crkva u 13. i 14. veku, (Novi Sad, 2018)
  3. Marković, Vasilije, Pravoslavno monaštvo i manastiri u srednjovekovnoj Srbiji, (Niš, 2019)
  4. Popović, Radomir, Izvori za crkvenu istoriju, (Beograd, 2016)

Izvori

  1. Teodosije, Žitija, (Beograd, 1988)
  1. Dragoljub Marjanović, Vizantijski svet i srpska crkva u 13. i 14. veku, (Novi Sad, 2018), 49-59. ↑
  2. Isto, 53. ↑
  3. Isto, 54. ↑
  4. Isto, 46. ↑
  5. Nićifor Dučić, Istorija Srpske pravoslavne crkve, (Niš, 2022), 59. ↑
  6. Vasilije Marković, Pravoslavno monaštvo i manastiri u srednjovekovnoj Srbiji, (Niš, 2019), 102-103. ↑
  7. Radomir V. Popović, Izvori za crkvenu istoriju, (Beograd, 2016), 359. ↑
  8. Teodosije, Žitija, (Beograd, 1988), 139. ↑
  9. D. Marjanović, nav. delo, 49. ↑
  10. Isto, 53. ↑
  11. Isto, 55. ↑
  12. Isto, 56. ↑