Odnos srpskih oblasnih gospodara i crkve u svetlu osmanskih osvajanja (1371-1402)

Dragoš Robović

Jun, 2025.

Apstrakt

Cilj rada je da predstavi odnos političkih aktera poznog 14. veka prema srpskoj crkvi i sve turbulencije koje su definisale te odnose. S obzirom da je ovaj period ključan za razvoj srpske državnosti i crkve u 15. veku, rad pokušava da objasni sve važne momente koji su se desili između crkve i oblasnih gospodara kroz pet ključnih promena, a to su: povlačenje anateme sa srpske crkve, sukob u crkvi oko Lazarevića i Brankovića, korišćenje manastira kao utočišta, nastajanje nove svetorodne dinastije i promene u samom ktitorstvu.

Politički kontekst

Kraj 14. veka doneo je mnoge promene u svim sferama života u srpskim zemljama. Osmanska osvajanja, pad Srpskog carstva, podele među srpskim oblasnim gospodarima, slabljenje Vizantije i mnogi drugi činioci su ovaj period zauvek urezali u srpski identitet i nacionalno biće. Kao glavni društveni i intelektualni nosilac identiteta, srpska crkva je trpela sve te brojne promene. Neke od značajnih promena u društvu su promene vlastele, podele u crkvi, povlačenje anateme sa srpske crkve, političke podele u crkvi, opadanje i menjanje ktitorstva i promene društvenih struktura i otvaranje ranije zatvorenih staleža. Da bi razumeli te promene, moramo sagledati širi kontekst osmanskih osvajanja na Balkanu od Maričke bitke 1371. do bitke kod Angore i kraja vladavine sultana Bajazita I 1402. godine.

Naš narod voli da veruje da je Srbija bila glavna meta Osmanlija i da su svi napori ovog novog carstva bili upereni ka osvajanju i pokoravanju Srba. Međutim, nije bilo tako. U tom periodu, koji je trajao duže nego što se misli i koji je bio daleko kompleksniji, Osmanlije su se više bavile osvajanjem Vizantije i maloazijskim emiratima, pogotovo za vreme sultana Murata I i njegovog sina Bajazita I.[1] Kao što Vizantija nije bila dekadentna despotska orijentalna verzija Rimskog carstva, ni Osmansko carstvo nije bilo monolitna horda osvajača. Iako je nekada teško prepoznati sve nijanse narodnih predanja i istorijskih izvora, epizoda poznog 14. veka u srpskoj istoriji je ključna za formiranje srpskog nacionalnog mita, tako da je važno znati činjenice o tom periodu, a naročito činjenice o crkvi, koja je dugo ostala kao surogat srpskoj državnosti.

Tema se otvara 1371. nakon Maričke bitke i propasti porodice Mrnjavčević, jer tada se završava postojanje Srpskog carstva i dolazi do perioda oblasnih gospodara. Brojne vlasteoske porodice međusobno ratuju i udružuju se, svaka sa željom da nasledi Nemanjiće. Pred senkom velikog carstva koje osvaja na jugu i istoku, oblasni gospodari su međusobno ratovali i osvajali teritorije. Najuticajniji vlastelini bili su knez Lazar Hrebeljanović, Vuk Branković i Konstantin Dragaš Dejanović. Velikaši su se ujednili protiv Nikole Altomanovića i rasparčali su njegovu zemlju 1373. Posle toga knez Lazar osvaja teritorije Rastislalića na severu. Turbuletni odnosi srpskih oblasnih gospodara su omogućili da Osmanlije isplaniraju veći pohod na Srbe. Već 1381. turski odredi lake konjice, akindžije, upadaju u oblast Moravske Srbije. Dolazilo je do drugih sukoba, poput onog kod Niša i kod Pločnika, turski napadi su najčešće dolazili iz pokorene Bugarske. Malo po malo, odnosi se zaoštravaju i dolazi do čuvenog Kosovskog boja 1389. godine.

Iako je sultan Murat ubijen, takođe je stradao i knez Lazar. Ova bitka postala je simbol srpskog mučeništva i temelj za građenje identiteta „graničara“ na razmeđi hrišćanskog zapada i muslimanskog istoka, temelj na kom su sagrađeni svi ustanci novog veka i ratovi savremenog doba. Naredne godine, Moravska Srbija postaje turski vazal. Sa pogibijom kneza Lazara, glavna dva oblasna gospodara su mladi naslednik Stefan Lazarević i Vuk Branković. Dolazi do polarizacije u snagama i drugi velikaši se priklanjaju njima. Kneginja Milica je u to vreme i dalje imala veliki uticaj u srpskim zemljama. Godine 1396. se desila odsudna bitka kod Nikopolja u kojoj je Stefan Lazarević sa Turcima porazio krstaški savez. Period koji istražujemo završava se bitkom kod Angore 1402. godine, jer je tada sultan Bajazit prestao da vlada, iako je umro tek naredne godine. Ovaj mali hronološki okvir često deluje jednostavno, ali kada se istraživač zagleda, nađe brojne faktore koji su ga činili kompleksnim i vrednim izučavanja.

Crkva je patila koliko i srpska državnost, da bi ceo teret preuzela na sebe posle pada Smedereva 1439. godine. Sve nepouzdanosti i krize društva moraju se ocrtati na pastiru istog, a to je crkva. U hronološkom okviru kojim ćemo se baviti, stolovalo je pet patrijarha u šest mandata. Prvi je bio Sava IV (1354-1375), onda sveti Jefrem (1375-1380). Kada se on povukao, zamenio ga je sveti Spiridon (1380-1389), pa se onda vratio Jefrem posle Kosovskog boja (1389-1392). Njega je nasledio posle perioda bez patrijarha Danilo III (1392-1396), a onda Sava V (1396-1407). Prema rečima ruskog filozofa Nikolaja Berđajeva: „Crkva je ohristovljeni kosmos.“ To bi značilo da crkva preživljava sve muke svojih vernika. Turski upadi, međusobno neslaganje vlastele, migracije i privredne krize bili su svakodnevni deo opšteg života. Sve to je uticalo da se na crkvi vide mnoge promene koje su uticale na dalji razvoj srpskog srednjovekovnog društva.

Povlačenje anateme

Svaki vladar je imao dužnost da iznova dokazuje svoju pravovernost i bogougodnost kako bi imao pravo na vlast, jer ona dolazi od Boga. Ulogu u tome je imao odnos sa crkvenim velikodostojnicima, ali i odnos prema važnim monaškim bratstvima, pogotovo onim u Hilandaru i Studenici. Srpska crkva je bila u sukobu sa Carigradom još od Dušanovog krunisanja za cara 1346. i proglašenja patrijaršije, što je predstavljalo veliku prepreku za Srbiju, međutim to je bila i velika prilika za nekoga da pokuša da ih izmiri i time stekne ugled i legitimitet. Kada je knez Lazar Hrebeljanović sticao moć, crkva mu nije pomagala, bar ne do kraja osme decenije 14. veka. Knez Lazar je bio prisutan u vreme velike promene u istoriji srpske crkve, a to je pomirenje Pećke i Carigradske patrijaršije 1375. godine. Ovom pobedom je skinuto duhovno breme sa vernika i crkvenih vlasti, ali je i potvrđena Pećka patrijaršija i Lazarova vlast. Dugo su ljudi smatrali da je propast Srpskog carstva bila baš usled te anateme.[2] Uglješa Mrnjavčević je pokušao da pomiri dve crkve time što je vratio grčke eparhije Carigradskoj patrijaršiji i za to je dobio gramatu od patrijarha Filoteja 1371. godine.[3]

To pomirenje je bilo samo regionalno i nije neposredno uticalo na povlačenje grčke anateme. Svetogorski monah Isaija, koji je dobro znao kakav je teret predstavljala anatema, uputio se knezu Lazaru sa molbom da poradi na pomirenju dve crkve. Knez Lazar je ubedio patrijarha Savu da ovlasti Isaiju da povede pregovore, što je patrijarh učinio posle dužeg odbijanja.[4] Isaija je pošao u Carigrad sa poslanstvom od dva Srbina i dva Grka, među njima je bio Nikodim, veliki poznavalac kanona i crkvenog prava.[5] Poslanstvo je bilo dobro prihvaćeno od patrijarha Filoteja i cara Jovana Paleologa. Isaija je patrijarhu bio poznat od ranije po svojim dobrim delima i učenosti, tako da je njegov ugled uticao na patrijarha isto onako kako je ugled svetog Save uticao na patrijarha Manojla I 1219. godine. Patrijarh je razrešio anatemu sa Pećke patrijaršije i poslao je svoja dva ovlašćenika Matiju i Mojsija da sa srpskim patrijarhom služe liturgiju.[6] Kada su stigli u Peć, shvatili su da je srpski crkveni poglavar na samrti, pa služe liturgiju u Arhangelima kraj Peći zajedno sa prizrenskim mitropolitom.[7] Patrijarh Sava IV, koji nije bio veliki zagovornik pomirenja nije ga ni dočekao, jer je preminuo nešto ranije.

Sukob dve struje

Postojala je suptilna podela u crkvi na pristalice Vuka Brankovića i kneza Lazara. Kada je patrijarh Sava IV umro, oblasni gospodari su dočekali priliku da pokušaju da nametnu svoju odluku u izboru novog patrijarha, a to je Danilov nastavljač opisao kao buru u crkvi.[8] U oktobru 1375. su knez Lazar i Đurađ Balšić sazvali sabor u Peći, inače teritoriji Balšića, da bi se odabrao novi patrijarh. To je bio isposnik i isihast Jefrem koji je dvadeset godina proveo u keliji u klisurama oko Peći, podršku je uživao od Balšića. Odluku je blagoslovio i Carigradski patrijarh, tako da je Jefrem bio prvi sprski patrijarh koji je imao podršku vaseljenskog prestola.[9] Nakon smrti uticajnog Đurđa Balšića, Lazar i Vuk Branković su zauzeli njegove teritorije u Metohiji. Patrijarh Jefrem nije podržavao kneza Lazara, a ubrzo se povukao sa pozicije, na koju će se kasnije ponovo vratiti. Knez Lazar je širenjem svojih teritorija 1375-1379. u sastavu svoje države dobio više mitropolija, pre svega hvostansku i braničevsku. Buk Branković je zaposeo skopsku, prizrensku i lipljansku mitropoliju. Tek kada je Lazar stekao više moći, 1380. je postavljen patrijarh Spiridon i od tada se knez Lazar potpisuje sa imenom Nemanjića Stefana i koristi reč „samodržac“ u potpisima.[10] Tada se, usled oživljavanja tradicije srpske arhiepiskopije, sedište patrijarha premešta u Žiču.[11] Oko bivšeg patrijarha su se okupljali njegovi učenici i pristalice, a on je boravio na teritoriji Brankovića. Ova buduća opozicija biće najuticajnija posle pogibije Lazara na Kosovu. Prvih meseci nakon Kosovskog boja, dolazi do naglog uzleta Vuka Brankovića, a istovremeno se Jefrem vraća na mesto patrijarha.[12] Njegova popularnost i autoritet su bili značajni, jer je važio za živog sveca, pogotovo zbog svoje revnosti u molitvi i pustinjačkog iskustva. Ljudi su smatrali da je posedovao moći isceljenja, ali je mogao i drugome da pošalje bolest neprijatelju.[13] Jefrem se vratio u Peć i ceo svoj drugi mandat je proveo na Brankovićevim teritorijama. Ponovo se povukao sa pozicije, zbog starosti, ali je ipak proživeo do 1400. godine. Stari patrijarh Jefrem je u keliji nadživeo oba naredna patrijarha. Otišao je u manastir Ždrelo kraj Peći. Njegova sahrana je bila dostojanstvena i svečana, a u poslednje reči su mu bile „Slava Bogu za sve!“[14] Potrebno je istaći da Vuk nije imao neograničen uticaj na patrijarha, niti je bio staln jednak, autonomija crkve i njenih predstavnika je i dalje bila izražena.[15] Na osnovu spisa koji su ostali o patrijarhu Jefremu, a pre svega žitiju i službi koje je pisao njegov učenik episkop Marko, u njegovoj delatnosti se više isticala ona duhovna, molitvena, nego državna i politička.

Sem toga, Vuk je zauzeo neke Lazareve teritorije nakon Kosovskog boja. Nekako Lazarevići koriste svoj uticaj da sazovu sabor 1390. na kom je odabran Danilo III za patrijarha. On ne samo da je štitio prava Lazarevih naslednika, već je prva stvar koju je uradio bila prenos moštiju kneza Lazara.[16] Godinu dana nakon smrti je proglašen za sveca, što nije bio čest slučaj u pravoslavnoj crkvi. Tu valja pomenuti da je Lazar sa zidanjem Ravanice započeo tradiciju gradnje mauzoleja koja će se održati narednih decenija.[17] Pre nego što je Danilo odabran, Lazarevići su imali dva velika uspeha, prvi je bio mir sa Turcima, a drugi odbijanje ugarskog upada sa severa.[18] Sa druge strane, Branković je imao podršku hilandarskog bratsva, jer je njegov brat Gerasim tamo bio poznati monah.[19] Ovaj sukob dve struje se vodio sve do sloma Brankovića 1396. godine kada su Lazarevići pripojili njegove teritorije nakon što ga je sultan Bajazit I pogubio kao nepoverljivog vazala. Čak i nakon sloma Vuka Brankovića, nastavlja se sukob u manjem intezitetu, time što na severu raste kult svetog kneza Lazara, a na jugu svetog patrijarha Jefrema.[20]

Pregled podrške srpskih patrijarha oblasnim gospodarima bio bi izložen ovako:

  1.  Sava IV (1354-1375) – Mrnjavčevići
  2. Jefrem (1375-1380) – Brankovići
  3. Spiridon (1380-1389) – Lazarevići
  4. Jefrem (1389-1392) – Brankovići
  5. Danilo III (1392-1396) – Lazarevići
  6. Sava V – (1396-1407) – Lazarevići

Podrška Hilandara, duhovnog i intelektualnog centra srpstva, značila je oblasnim gospodarima, zato što su dobri odnosi sa ovim manastirom potrvđivali legitimitet vlasti. Hilandarski monasi nisu zapostavljali tradiciju Nemanjića i instituciju ktitorstva. Čak su vodili raspravu 1382. o tome kako i kada da pominju ktitore u molitvi. Najveći ktitor je bila carica Jelena do 1372. godine, a onda se za to mesto bore brojni oblasni gospodari. Prvenstvo je imao Vuk Branković, onda Konstantin Dragaš i na kraju knez Lazar. U periodu od 1377-1381. Hilandar je primao darova koliko i tokom vrhunca Dušanove vladavine.[21] Konstantin Dragaš prati nemanjićku tradiciju i izdaje darovne povelje Hilandaru. Knez Lazar je počeo da se stara o hilandarskoj bolnici o kojoj se starao car Stefan Dušan. Nakon Lazareve pogibije, kneginja Milica nije održala kontakte sa Hilandarom, već je darovala Sveti Pantelejmon. Iz nekog razloga, Milica je obustavila pošiljku od 100 litara srebra ka Hilandaru.[22] Stariji brat Vuka Brankovića, monah Gerasim, dosta je darivao svoju bratiju, toliko da je stekao svoj kult svetosti nakon smrti, mada je ovaj kult ostao ograničen na Hilandar i manastir Sv. Pavla.[23]

Ipak, Hilandar je zapao u ozbiljnu krizu nakon pogibije Konstantina Dragaša 1395. i onda Vuka Brankovića 1397. Pokroviteljstvo najznačajnijeg srpskog manastira je bilo dovedeno u pitanje, a na sve to su Turci zauzeli mnoge manastirske metohe. Sve teritorije Brankovića je sultan podario Lazarevićima. Stanje će se uspešno stabilizovati tek u 15. veku kada Stefan Lazarević biva jedini vladar. Izmirenje kneginje Milice, sada monahinje Jevgenije i Hilandara se zvanično vidi u njenom poklonu iz 1402. kada je dala Hilandaru selo u pirgu Sv. Vasilija.[24]

Manastiri kao utočišta

U ovim nemirnim vremenima se pojavila nova funkcija manastira, a to je bilo prihvatanje velikaša u zaštitu. Iako je ova pojava postojala u 12. veku, ipak se na prostorima srpske države dovodi u vezu sa krajem 14. i početkom 15. veka.[25] Monasi su prodavali, ili poklanjali, adrfate koji su omogućavali pojedincima i njihovim porodicama da obitavaju u manastiru. S obzirom da su manastiri imali određene imunitete, retko ko bi se usudio da nekoga napadne dok je tamo. Obično su adrfati bili dokument koji potvrđuje kupo-prodajni ugovor između velmože i manastira, ali ponekad su mogli biti privilegija za ktitora ili prijatelja manastira. Prodaja adrfata je naročito povećana od 1371. godine, a kulminira 1389. godine.[26] Tada su oblasni gospodari sebi obezbeđivali utočište u slučaju turskih upada, ili sukoba sa srpskom vlastelom.

Kneginja Milica je imala utočište u Sv. Pantelejmonu.[27] U istom manastiru su Lazarevići kupili 20 adrfata i još 6 u Hilandaru.[28] Za tih 20 adrfata, manastir je dobio čak 36 naselja i nekoliko crkava i metoha. Otprilike da je jedan adrfat vredeo kao dva sela.[29] Arbanaški velikaš Ivan Kastriot je takođe kupio četiri adrfata u Hilandaru, jedan za sebe i tri za sinove Repoša, Konstantina i čuvenog Đurađa Kastriota Skenderbega.[30] Adrfate su kupovali i poznati i poštovani monasi i crkveni velikodostojnici. Simeon Siniša Nemanjić je kupio pet adrfata u Vatopedu, da bi ih iskoristio kada su ga kao monaha Joasafa Turci proterali iz Meteora 1394. godine.[31] Čelnik Radič je takođe imao adrfate u Vatopedu u vrednosti od 100 zlatnih dukata. Od 15. veka počinju polako da dominiraju razmene novcem za adrfate. Za razliku od utočišta koji su manastiri poklanjali drugim monasima, velikaš sa adrfatom nije morao da bude poslušan i da pomogne bratstvu, on je bio služen i izdržavan.

Vlast i svetost

Jedna od većih promena u srpskoj crkvi tog vremena je odstupanje od starog obrasca vladarske svetosti. Imati sveca kao začetnika dinastije je bila čast koja traje vekovima i potvrđuje pravo na vlast. Svetorodna loza Nemanjića je svima bila uzor, a onda se pojavila i svetorodna loza Lazarevića, nakon što je knez Lazar u borbi sa nevernicima stekao mučenički venac. Idelogija vladanja je bivala potvrđena Božjom promišlju, u ovom slučaju time što je Bog odabrao Lazara za zaštitnika hrišćana. To je omogućilo mladom knezu Stefanu Lazareviću da sa zaletom može da pretenduje da bude vladar svih srpskih zemalja. Kao što smo ranije pomenuli, knez Lazar je postao svetac veoma rano, najčešće je crkva kanonizovala ljude oko kojih je već postojao svetački kult, usled čuda poput isceljenja, netruležnih moštiju, ili čudesnih snova. Dok neki smatraju da je kult bio nametnut radi političke prevlasti, postoji šansa da je narod brzo prihvatio kneza Lazara za sveca, jer je stradao od nemilosrdnih osvajača druge vere.

Prvi put u pismenoj formi na epitet „sveti“ nailazimo u povelji kneginje Milice manastiru sv. Pantelejmona.[32] Od tada započinje legalizacija vlasti Lazarevića. Iako je i Lazarev sin, despot Stefan, postao svetac, ova nova svetorodna loza se ugasila sa njim, jer nije imao dece. Kanonizacija kneza Lazara je rasplela postkosovski crkveni raskol i to u korist Lazarevića, a u tome je veliki udeo imao patrijarh Danilo III.[33] Napisao je „Pohvalno slovo knezu Lazaru“, delo koje predstavlja dragulj srpske pokosovske književnosti, ali je napisao i još tri dela posvećenja njemu, a to su „Prošloško žitije“, „Sinaksar“ i „Povesno slovo o knezu Lazaru“. Pored njega, važna je „Pohvala svetom knezu Lazaru“ monahinje Jefimije u kojoj veliča zasluge svetog kneza, ali i pominje svoja lična osećanja uz duboku introspekciju. Jefimija ga moli da sačuva svoju čeljad (biološku i duhovnu) od stradanja i traži njegovu zaštitu pred Bogom.[34] Nepozanti ravanički monah je pisao „Žitije svetog kneza Lazara“, a drugi monasi istog manastira nastavljaju da pišu o svetom knezu i time učvršćuju njegov kult.

Delo „Blagočestivi knez Lazar“ pisca Davida pripoveda ukratko o tome kako se „car Izmailćana“ digao protiv mnogih zemalja i kako je poginuo na Kosovu, a o knezu Lazaru piše: „I na kraju boja toga – ne znam šta istinito reći o ovom, da li je izdan kim od svojih hranjenika, ili je naprotiv ovo sud božiji koji se zbi nad ovim – u ruke toga uzima i posle mnogih muka sam časnu i pobožnu glavu njegovu odseče.“[35] Zatim opisuje i prenos moštiju naredne godine. U delu „Pesme otpevatelne“ Andonije Rafail Epaktit opisuje kako mladi Stefan i Vuk nariču za ocem koristeći mnoga kreativna poređenja uz uzvišen stil poput „o tugovanja novoiznikla grano“ i „o zlobne i tamne noći koje istoka svetilo ne opaža“.[36] Na čuvenom mramornom stubu koji je postavio despot Stefan, on svog oca opisuje na sledeći način: „…Hrabri stradalnik bezakonim agarjanskim rukama uhvaćen bi i kraj mučeništva dostojno prima i mučenik Hristov biva…“ Udruženi književni rad je kneza Lazara uzdigao da postane simbol srpske časti i mučeništva, tako da je u kasnijim vekovima korišćen kao primer borbe za opstanak, toliko da u žitiju svetog Teodora Vršačkog iz 16. veka piše da se upravo knez Lazar javio u snu neodlučnom Teodoru pre nego što je pošao u borbu protiv Turaka. Motivi „lazarevskog“ stradanja će opstati u književnoj suši srpskog novog veka i onda procvetati u 19. i 20. veku.

Mučenička smrt kneza Lazara prati obrazac stradanja ranih hrišćanskih mučenika. Kao i Lazar i oni su ubijeni od strane nevernika, ali je razlika u tome što je on ubijen kao ratnik. Međutim, ta pogibija nije bila u toku borbe, već ju je on mirno prihvatio, kao Hristos i poznoantički sveti mučenici.[37] Mučenički vladar nije poseban fenomen u srpskoj tradiciji, on je već postojao kao opšteevropski pojam, ali i posebno srpski, jer je prvi kanonizovan Srbin bio vladar kome je odsečena glava, sveti Jovan-Vladimir. Naglašene su bile nepravednost i prihvatanje svetiteljeve smrti, što je srž epske transpozicije indoevropske eshatologije.[38] Kada se svetiteljev kult učvrstio, mladi naslednik Stefan ga nije koristio kao osnov svog prava na vladavinu, već je koristio svoje rodne veze sa Nemanjićima.[39]

Ktitorstvo

I ktitorstvo je promenilo svoju formu usled osmanskih osvajanja. Više nije postojala centralizovana carska blagajna, niti moćni despoti okupljeni oko jednog vladara, tako da su zadužbine postajale skromnije. Najbolji primeri zadužbina kraja 14. veka su Ravanica i Lazarica, dve manastirske crkve koje je podigao knez Lazar. Lazarica je podignuta između 1375. i 1377. godine, a Ravanica između 1377. i 1380. Pored njih je podignut i znatno jednostavniji manastir Gornjak 1380. Obe crkve predstavljaju početke moravskog stila. Crkve su zadobile nešto drugačiji izgled od onih srpsko-vizantijskih, zidovi su ukrašavani smenjivanim ciglama od opeke i sige i ukrašavane raznobojnim kamenjem i velelepne kamene rozete. Kneginja Milica gradi manastir Ljubostinju 1388. godine koji prati ove šablone. Iako su ove zadužbine znatno manje grandiozne i velike od zadužbina iz doba Nemanjića, sva pažnja je bila usmerena na dekoraciju, tako da je svaki delić crkve predstavljao zasebno umetničko delo, a onda činilo jedan veliki mozaik detalja i ukrasa. Drugi vidovi ktitorstva su podrazumevali poklone i finansiranje manastira.

Ktitorstvo nije bilo rezervisano samo za muškarce. Još u doba Nemanjića su žene su mogle biti ktitori, kao žene Uroša I ili Stefana Dušana.[40] Međutim, nova pojava u periodu kojim se bavimo je sve veća autonomija žena u sferi politike i društva. Jevdokija, žena Konstantina Dragaša, pored toga što je posedovala široke oblasti, bila je ktitor Hilandara i Sv. Pantelejmona.[41] Jak uticaj je imala kneginja Milica i to u odsudnim trenucima srpske državnosti. Vladala je kao regent mladom knezu Stefanu, a onda i savladarka od 1393. do 1405. godine. Kneginja je izdavala povelje sa sinovima i samostalno. U tim brojnim poveljama se pominju mnoge crkve, a to su: crkva Sv. Vavedenja u Kuknju, Mati Božje u Holgošti, Mati Božje u Bučju, Spasova u Hvosnu, Sv. Nikole u Labu, Sv. Nikole u Srebrenici, Sv. Jovana Preteče u Crkolezu i Majke Božje u Dragobilju.[42] Mnoge povelje su prosto potvrđivale već poslate darove manastiru. Crkve su darivali i drugi velikaši poput čelnika Muse, vojvode Novaka Belocrkvića i čelnik Radoslav.[43]

Knez Lazar je, kao što smo pomenuli, darivao bolnicu Hilandara 1380. godine brojnim metosima. U povelji u kojoj obaveštava šta sve daje bratstvu, na kraju on preti sa rečima: „Ako se neko drzne da uzme nešto od ovoga što sam gore zabeležio, neka ga uništi Gospod Bog i prečista Bogomati…“[44] U povelji manastiru Gornjaku, Lazar moli da onaj ko ga nasledi ne naruši njegove darove, već da ih potvrdi.[45] Porodica Lazarevića je ostavila za sobom mnogo povelja crkvi, ali ih u tome prati i porodica Branković. Vuk je bio najveći ktitor Hilandara dugo. U povelji Hilandaru o miru sa Turcima, Vuk Branković se potpisuje kao „gospodar Srblja i Podunavlja“.[46]

Zaključak

U ovom burnom vremenskom periodu koji je predstavljao kratko posrnuće pred poslednjim trzajem i uzvišenjem srpske srednjovekovne države, crkva je imala značajnu ulogu u ostvarivanju prelaza sa centralizovane države na decentralizovanu, a onda ponovo na centralizovanu u vreme despotovine. Brojne promene su se izdogađale između crkve i oblasnih gospodara, ali i između crkve i običnog stanovništva. Međutim, neke od njih su bile upadljivije i ostavile su dugotrajne posledice i na crkvu i na državnost Srba, a mi smo izdvojili neke od njih. To su sledećih pet promena: povlačenje anateme vaseljenskog patrijarha sa pećke patrijaršije, sukob u crkvi između pristalica Lazarevića i Brankovića, pojavljivanje uloge manastira kao utočišta, menjanje kulta svetorodne loze i skromnije zadužbine. Sve ove promene su obeležile to doba i dale nam do znanja kako se crkva prilagođavala političkim promenama i kako su je oblasni gospodari tretirali. Krst i mač su bili najvažniji posrednici između zemaljskog i nebeskog u očima naroda, pogotovo u vreme kada se glava gubila mačem zarad krsta. To je glavni razlog zašto se srpski narod u svojim pevanjima, maštanjima i osećanjima okrenuo ovom periodu za izgradnju identiteta i mentaliteta. Akcenat je bio na stradanju i žrtvi, a ne na moći i slavi perioda Nemanjića. U svim tim stradanjima, previranjima, usponima i padovima, crkva je bila važan indikator stvarnog stanja društva i države.

Literatura

  1. Blagojević, Miloš, Knez Lazar ktitor Hilandara, Sveti knez Lazar, spomenica o šestoj stogodišnjici Kosovske bitke, Beograd, 1989
  2. Grujić, Radoslav, Svetogorski azili za srpske vladare i vlastelu, Glasnik Skopskog naučnog društva 11, 1932
  3. Dučić, Nićifor, Istorija srpske pravoslavne crkve od 7. veka do 19. veka, Niš, 2022
  4. Koprivica, Marija, Manastiri i ekonomija manastira Srednjovekovne Srbije, Niš, 2022
  5. Koprivica, Marija, Uticaj političkih okolnosti na crkvene prilike u Srbiji kneza Lazara, Vizantijsko slovenska čtenija IV, 2020
  6. Koprivica, Marija, Crkvene prilike za vreme vladavine kneginje Milice, Kneginja Milica – monahinja Jevgenija i njeno doba, 2014
  7. Marjanović, Dušanić, Smilja, Dinastija i svetost u doba porodice Lazarević: stari uzori i novi modeli, Zbornik radova Vizantološkog instituta LXIII, 2006
  8. Ivanović, Miloš, Sveta Gora kao utočište za vlastelu iz Srpske despotovine, Naš trag 3–4, 2013
  9. Petrović, Vladeta, Fostikov, Aleksandra, Crkve i manastiri u poveljama kneginje Milice, Kneginja Milica – Monahinja Jevgenija i njeno vreme, Trstenik, 2014
  10. Popović, Danica, Patrijarh Jefrem – Jedan poznosrednjovekovni svetiteljski kult, Zbornik radova Vizantološkog instituta XLIII, 2006
  11. Ferjančić, Božidar, Srbija i Vizantija, Beograd, 2024

Izvori

  1. Spisi o Kosovu, Beograd, 1993
  2. Andonije Rafail Epaktit – Pesme otpevatelne
  3. Monahinja Jefimija – Pohvala knezu Lazaru
  4. Monahinja Jefimija – Zapis na hilandarskoj zavesi
  5. Knez Lazar – Knez Lazar daruje bolnicu hilandarsku 1380.
  6. Knez Lazar – Knez Lazar potrvđuje dar svoga zeta, čelnika Muse manastiru sv. Pantelejmonu na Svetoj Gori
  7. Knez Lazar – Povelja manastiru Gornjak
  8. Knez Lazar – Ravanička povelja iz 1381.
  9. Kneginja Milica – Pantelejmonska povelja iz 1395.
  10. Kneginja Milica – Dečanska povelja
  11. Vuk Branković – Povelja Hilandaru o miru s Turcima
  12. Vuk Branković – Hrisovulja Vuka Brankovića Hilandaru
  13. Ravaničanin I – Žitije svetog kneza Lazara
  14. David – Blagočastivi knez Lazar
  15. Despot Stefan Lazarević – Ove reči su bile pisane na mramornom stubu na Kosovu
  16. Šest pisaca XIV veka, Beograd, 1993
  17. Marko Pećki – Žitije svetog patrijarha Jefrema
  18. Marko Pećki – Služba svetom patrijarhu Jefremu
  19. Danilovi nastavljači, Beograd, 1993
  20. Drugi nastavljači – O postavljanju trećega patrijarha srpskoga kir Jefrema s blagoslovom patrijarha arigradskoga i celoga sabora
  21. Božidar Ferjančić, Srbija i Vizantija, (Beograd: Službeni glasnik, 2024), 330. ↑
  22. Marija Koprivica, Uticaj političkih okolnosti na crkvene prilike u Srbiji kneza Lazara, Vizantijsko slovenska čtenija IV, 2020, 85. ↑
  23. Nićifor Dučić, Istorija srpske pravoslavne crkve od 7. veka do 19. veka, (Niš: Talija, 2022), 118-119. ↑
  24. Isto, 121. ↑
  25. Isto. ↑
  26. Isto. ↑
  27. Isto, 122. ↑
  28. M. Koprivica, Uticaj…, 86. ↑
  29. Isto, 87. ↑
  30. Isto, 88. ↑
  31. Isto, 89. ↑
  32. Isto, 90. ↑
  33. Danica Popović, Patrijarh Jefrem – Jedan poznosrednjovekovni svetiteljski kult, Zbornik radova Vizantološkog instituta XLIII, 2006, 116. ↑
  34. Isto, 116-117. ↑
  35. Marija Koprivica, Crkvene prilike za vreme vladavine kneginje Milice, Kneginja Milica – monahinja Jevgenija i njeno doba, 2014, 113. ↑
  36. M. Koprivica, Uticaj…, 91. ↑
  37. Isto. ↑
  38. M. Koprivica, Crkvene…, 116. ↑
  39. M. Koprivica, Uticaj…, 91. ↑
  40. M. Koprivica, Crkvene, 122. ↑
  41. M. Koprivica, Uticaj…, 92. ↑
  42. Isto, 93. ↑
  43. Isto. ↑
  44. M. Koprivica, Crkvena…, 121. ↑
  45. Marija Koprivica, Manastiri i ekonomija manastira Srednjovekovne Srbije, (Niš: Centar za crkvene studije, 2022), 216. ↑
  46. Isto, 221. ↑
  47. M. Koprivica, Uticaj…, 93. ↑
  48. M. Koprivica, Manastiri…, 221. ↑
  49. Isto, 222. ↑
  50. Isto, 223. ↑
  51. Isto, 224. ↑
  52. M. Koprivica, Crkvene…, 118. ↑
  53. Isto, 119. ↑
  54. Spisi o Kosovu, (Beograd: Srpska književna zadruga, 1993), 95. ↑
  55. Isto, 148. ↑
  56. Isto, 174. ↑
  57. Smilja Marjanović Dušanić, Dinastija i svetost u doba porodice Lazarević: stari uzori i novi modeli, Zbornik radova Vizantološkog instituta LXIII, 2006, 80. ↑
  58. Isto, 81. ↑
  59. Isto, 83. ↑
  60. Vladeta Petrović, Aleksandra Fostikov, Crkve i manastiri u poveljama kneginje Milice, Kneginja Milica – Monahinja Jevgenija i njeno vreme, Trstenik, 2014, 128. ↑
  61. Isto, 129. ↑
  62. Isto, 131. ↑
  63. Isto, 134. ↑
  64. Spisi o Kosovu, 100. ↑
  65. Isto, 101. ↑
  66. 115. ↑