Oružje u srednjovekovnim srpskim zemljama

Stefan Lazarević

Apstrakt

Ovaj rad bavi klasifikacijom i definisanjem vrsta oružja korišćenih u srednjovekovnim srpskim zemljama. Osvetljava poreklo, materijale i tehnike izrade oružja, kao i njihovu ulogu u društveno-političkoj i ekonomskoj dinamici tog perioda. Analiza obuhvata hladno oružje na motki, koplja, bojne kose i sečke, kao i udarno oružje poput palica, topuzova i buzdovana, uz naglasak na razlike između pešadije i konjice, kao i na to kako su te vrste oružja oblikovale taktiku i susedne kulturne veze. Rad koristi istorijske, arheološke i pisane izvore kako bi prikazao široku sliku upotrebe i razvoja oružja u srpskim državama, te ukazuje na mogućnosti dodatnih istraživačkih pravca i ograničenja podataka.

Uvod

U srednjevekovnim srpskim zemljama, oružje je bilo predmet ne samo vojnih strategija već i kulture i ukrašavanja domova. Preko oružja se odrazila kultura naroda, način na koji su ga oblikovali za svoje potrebe, kao i uticaj drugih naroda na njegovu izradu. Zbog sveobuhvatnosti ovog predmeta, potrebno je da ga proučavamo u širokom kontekstu, uključujući njegovo poreklo, materijale, izradu i ukrašavanje.

U pristupu istraživanju srednjevekovnog oružja u srpskim zemljama, treba razmatrati istorijske i arheološke izvore, kao i pisane dokaze i slične materijalne nalaze. Oružje koje su nosili feudalni vazali ili vojska za vremena despotovine, bilo je predmet brige feudalnih gospodara, pronijara ili baštinika, koji su iz svojih izvora morali obezbediti naoružanje za svoje odrede. Pešadija je često koristila lako naoružanje, dok su konjanici imali različite opcije od lakog do teškog naoružanja. Teška konjica, često sastavljena od plemića i njihovih družina, obično je pribavljala svoje naoružanje od Dubrovčana ili iz zapadnoevropskih zemalja. Najamnici, koji su takođe igrali važnu ulogu u ratovima na ovim prostorima, često su donosili svoje naoružanje iz matičnih država. [1]Proučavanje oružja u srednjevekovnim srpskim zemljama ne samo da nam otkriva vojne aspekte, već i pruza uvid u kulturne i ekonomske veze koje su postojale u to doba. Uzimajući u obzir raznovrsnost oružja i načine njegove upotrebe, možemo dublje razumeti društvene i političke dinamike koje su oblikovale srednjevekovne srpske zemlje.

Hladno oružje na motki

U ovu kategoriju oružja upadaju predmeti koji imaju bodila ili sečiva prikačena na dugačku motiku od železa ili drveta. Pripadaju im raznovrsni predmeti kao što su koplja, helebarde, sečke, bojne kose, kleveti, korzeci i partizani. Iako se neki od ovih predmeta nisu koristili na teritoriji srpskih država tokom srednjeg veka, fokusiraću se na one koji su bili najprisutniji.

Bojna koplja

Reč koplje ima davna korenja u praslovenskom jeziku, što nam daje uvid u njegovu starinu kao jednog od najstarijih oružja u srednjovekovnoj srpskoj vojsci. Ovaj predmet često se spominje u narodnim pesmama i često je prisutan na freskama, što nam ukaže na njegovu široku rasprostranjenost. U starom slovenskom društvu, čak je postojao neki oblik kulta u odnosu na koplje. Vizantijski pisci koji su opisivali Slovene pominju da su koristili koplja sa malim kopljištima, što navodi na zaključak da je upotreba koplja među južnim slovenskim narodima postojala i pre njihovog dolaska na Balkan. S obzirom na ove istorijske podatke, ne iznenađuje što su postojale porodice sa prezimenom koje je imalo vezu sa rečju koplje u srednjem veku.[2][3][4]

Koplje predstavlja staru vrstu hladnog oružja koje se sastoji iz dva osnovna dela: zaostrenog gvozdenog bodlja i drvenog kopljišta. Gvozdeni delovi koplja obično su izrađeni od tvrdog materijala kao što je čelik ili železo, dok su kopljišta, uglavnom, izrađena od drveta i mogu biti različite dužine.[5] Bojno koplje imalo je različite primene u kontekstu ratovanja. Pored upotrebe kao borbeno oružje u blizinskim sukobima, koplja su takođe mogla da se koriste za bacanje, često u formi manjih koplja ili

strela poznatih kao veretone. Ova verzija koplja bila je često bacana sa zidina ili izdignutih terena, kako bi se napaǵačima naneo štetan udarac iz daleka. Upravo zbog ovih funkcija, koplja koja su koristili pešaci u boju obično nisu prelazila dužinu od dva metra, što im je omogućavalo lakše upravljanje i upotrebu u različitim situacijama na terenu. Koplje je zaista bilo oružje koje je bilo lako za upotrebu, što ga je činilo popularnim među različitim sastavima vojske. Ima primera iz srednjeg veka gde su koplja deljena među narodom u slučaju opsade, kao što je bio slučaj u Dubrovniku.[6] Konjanici su koristili nekad i koplja od 5 metara. Ona su bila jako teška za nošenje i konjanik je morao da ima jako dobru tehniku nošenja koplja.[7] Konjanici sa dugim kopljima su se koristili kao šok jedinice, ali čak se ono često i ograničavalo na megdane i turnire.[8][9]

Bitke su često služile kao važan izvor inspiracije za razvoj novih oružja, jer su pokazivale kako se različite karakteristike oružja mogu kombinovati za efikasnije rezultate na polju bitke. Primer za ovakav proces je razvoj oružja kao što su helebarda, korseka i gleva, koja su nastala od kombinovanja koplja sa drugim oružjem i funkcijama drugih oružija. Na primer, helebarda je kombinovala mogućnosti bodenja i secanja, što je omogućavalo borcima da efikasno napadaju i oklopnike na konjima. Slično tome, korseka i gleva su takođe imale hibridne funkcije, omogućavajući borcima da obaraju protivnike sa konja i da ih bodu ili seču u blizinskim borbama. Ove inovacije su dokazale da kombinovanje različitih karakteristika oružja može biti izuzetno uspešno na bojnom polju.[10]

Bojne kose i sečka

Bojna kosa predstavlja hladno oružje sa napadnim karakterom, čija se struktura sastoji iz dva osnovna dela: gvozdenog tela i drvenog kopljišta. Iako nemamo pisane izvore koji bi direktno dokumentovali upotrebu ovog oružja u vremenskom periodu koji nas interesuje, materijalni izvori sa prostora današnje Srbije i Bosne u periodu od XII do XV veka pružaju značajne uvide. Zaista, otkriveni su trinaest primeraka bojnih kosa, od kojih se najstariji, datiran, nalazi u Muzeju grada Beograda, dok se dva druga primerka čuvaju u Vojnom muzeju.[11] Za bojnu nosu imamo informaciju da su je upotrebljavali srpski i mađarski šajkaši od kraja XV veka u borbi protiv turskih posada na šajkama.[12]

Sečka predstavlja oružje koje se razvilo iz sekire i dela koplja, predstavljajući kombinaciju njihovih karakteristika. Osnovno sečivo sečke je trbušasto, a često je ukrašeno kružnim perforacijama u obliku krsta. Telo sečke završava se šiljkom, što ga čini efikasnim za probojne napade. Pronađen je jedan primerak sečke u blizini Požarevca,[13] što nam daje uvid u upotrebu ovog oružja u poznom srednjem veku na našim prostorima. Iako nemamo dovoljno primeraka za potpuno određivanje upotrebe sečke, pronalazak jednog primerka iz tog vremenskog perioda nam govori da se ipak u nekoj meri koristilo na našim prostorima.[14]

Hladno oružje za udaranje

U ovu grupu oružja spadaju sekira, palica, topuz, buzdovan, mlat i bojni čekić. Osnovna karakteristika ovog tipa oružja je kratka drvena ili metalna drška, koja je povećavala njihovu udarnu efikasnost. Ova kratka drška bila je pogodna za korišćenje

ovog tipa oružja u blizinskim borbama, kako za napade izbliza tako i za bacanje na manjim rastojanjima.

Bojna sekira

Sekira vojna sastoji se od sečiva, ušica, zatiljka i držalja. Ovo napadno sečno i udarno oružje koristi se u prsa-u-prsa borbi. Može se takođe koristiti na određenim odstojanjima i za bacanje na neprijatelja. Sekira je služila kao naoružanje pešadije i konjice. Osnovna namena bojne sekire je bila probijanje zaštitne opreme neprijateljskih ratnika. Kako se sekira prvenstveno koristila kao alat, često su je seljaci, u slučaju potrebe, koristili i kao bojnu.[15] Do dolaska Slovena, ustaljeni naziv za ovu vrstu oružja bio je sekuris. Dolaskom Slovena, postepeno je došlo do slovenizacije rimskog naziva sekuris u sekire. Ovaj slovenizovani oblik prvi put se sreće u srpskoj srednjevekovnoj književnosti sa početka XIII veka.[16]

Upotreba bojne sekire je prisutna i kod starih Slovena. Nalazi bojnih sekira u grobovima ratnika u Poljskoj i Rusiji svidoče o njihovom značaju kulturološkom i vojnom. Na Trajanovom stubu, primetili smo da su Rimljani takođe koristili sekire, što nam govori o širokoj upotrebi ovog oružja. Slično Rimljanima, sekira je imala značajnu ulogu i kod Slovena. Opisi rata između Slovena i Langobarda kod Pavla Đakona navode korišćenje sekira u borbi međi Slovenima. Takođe, u Čudima svetog Dimitrija za vreme opsade Soluna, spominje se veština slovena u baratanju sekirom, koji su uspešno podrivali temelje grada. [17]

Sekira je predstavljala značajan element u vojnim scenama na freskama u našim manastirima, ali i u mnogim arheološkim nalazima širom teritorije srednjovekovnih srpskih država. Nićifor Grigora je opisujući svoj put za Skoplje 1326. godine spomenuo

da su stanovnici Strumičke oblasti bili pretežno naoružani bojnim sekirama. Prisutnost sekire kod starih Slovena, obimna arheološka građa, freske i na kraju i sami pouzdani izvori nas upućuju na konstataciju da je sekira bila poprilično rasprostranjena među vojskama srpskih zemalja u periodu srednjeg veka i pre.[18]

Palica, topuz i buzdovan

Ove vrste hladnog oružija u svojoj dugoj istoriji drugačije su nazivana i koriščena. Na osnovu dosadašnjih saznanja može se konstatovati da je palica veoma staro oružije i da se sreće među mnogim kulturama, na svim kontinentima. I danas se još upotrebljava u nekim zaostalim kulturnim kontekstima. Iz prvobitne palice razvili su se drugi tipovi udarnih oružja, kao što je topuz, a iz topuza nastao je buzdovan. Ovaj proces razvoja i evolucije udarnih oružja pratio je promene u načinu vođenja ratova i vojnih tehnologija, ali je osnovna funkcija ovih oružja ostala ista. Po funkciji palica, topuz i buzdovan su udarna oružija, kojim se bije iz ruku, ili se u nekim slučajevima baca na daljinu. Palice i topuzi mogu svi biti od drveta, uglavnom drenovine. Predpostavlja se da su se u početku i koristile glomazne palice, sve dok čovek nije otkrio metal, i na taj način pojačao udarnu moć oružja, dok je iz to smanjio njenu glomaznost. Istorijski izvori nas uveravaju u rasprostranjenost upotrebe ovakvog oružja u srpskim zemljama tokom srednjeg veka, dok nalazi i analiza arheoloških ostataka dodatno potvrđuju ovaj zaključak.[19][20][21]

Bojni čekić

Bojni čekić je udarno oružje sa zarubljenim i šiljastim delom, između kojih se nalaze ušice. Iako ime “bojni čekić” nije prisutno u pisanim srednjovekovnim izvorima, smatra se da je ono novijeg porekla. Služio je pretežno za blisku borbu, i bio je efektivan u razbijanju oklopa.[22]

Čekić kao oružje, ili kao oruđe, bio je u upotrebi od praistorijskog razdoblja. Prvi primerci su pravljeni od kamena, ali naravno kasije, pojavom metala, nastali su i metalni čekići koji su se koristili i u vojne svrhe. Malo se zna u izvorima o bojnim čekićima sa našim prostorima, ali se spominju na par mesta.[23] Na živopisu u manastiru Poganova[24] može se videti vojnik sa bojnim čekićem, zbog čega možemo da konstatujemo da se bojni čekić koristio u srpskim zemljama krajem XIV veka. Arheološki nalazi iz XIV i

XV veka nas takođe dovode do istog zaključka. Većinu bojnih čekića iskopanih na teritoriji srpskih zemalja su se nalazili u ili oko tvrđava kao što su smederevska i golubačka. U XV veku, stvoren je bojni čekić sa šiljkom u obliku ptičijeg kljuna na jednom kraju i zarubljenim zatiljkom na drugom. Zatiljak bi mogao biti sa ravnom površinom ili sa 3 do 5 malih šiljaka.[25][26]

Sečno oružje

Sečno oružje u srednjevekovnom kontekstu obuhvata mačeve, sablje i noževe, koji se koriste za nanošenje povreda i ranih preko sečenja. Ovo oružje se razlikuje po svojoj izradi, obliku i funkciji, ali svi zajedno imaju za cilj da obezbede snagu i preciznost u borbi blisku distancu. Mačevi i sablje, sa svojim oštrim i izduženim lezima, predstavljaju simbol vojničke moći i veštine, dok noževi, kao univerzalni alat, služe za različite svrhe od obrasca do odbrane. Ovo sečno oružje je bilo neizostavni deo srednjevekovnih vojnih veština i tehnika, a njihove forme i funkcije su se razvijale u skladu sa potrebama i napretkom u tehnologiji i borbenim tehnikama.

Mač

U srednjevekovnom kontekstu, mač je napadno sečno i bodno oružje koje se sastoji iz krsnice i sečiva. Delovi krsnice uključuju nakrsnicu, držak i jabučicu, dok sečivo sadrži oštricu, vrh i žljeb, a kod jednooštričnih mačeva takođe i telo. Tokom vremena, krsnica i sečivo su se razvijali i menjali. Sečivo je oštreno sa obe strane, a retko samo sa jedne. Promenom dimenzija i oblika mača, stvorene su razne vrste oružja, kao što su sablje, noževi i bodeži. Nož je kraći od mača, ali duži od bodeža. Mač je uvek prav, za razliku od sablje koja je kriva i često kraća od mača.

Mač sam po sebi ima jako dugo tradiciju. Tokom naseljavanja na Balkanu, Sloveni su preuzeli keltski dugi mač, koji su Rimljani nazivali spatha. Ova vrsta mača, koja se pojavila u III veku pre nove ere, proširila se izvan rimskih granica i među germanske narode. Od kraja V do polovine VIII veka, u Franačkoj se razvio u takozvani merovinški mač. Kasnije, pod uticajem vikinškog mača, nastao je novi tip mača – karolinški mač. On se proširio po celoj Germaniji do kraja 8. veka, a zatim i trgovinom dopro do slovenskih zemalja. Ovo potvrđuje i kapitular Karla Velikog iz 805. godine, kojim se zabranjuje prodaja mačeva Slovenima. Mač je opšteslovenska reč. U srednjevekovnoj srpskoj književnosti se prvi put pominje kod Teodosija u žitiju Svetog Save, iako znamo da se korisio i ranije. Mač se takođe pominje u narodnim i crkvenim pesmama tog vremena.[27][28]

Dubrovački arhiv nam pruža značajne informacije o korišćenju i tipovima mačeva koji su bili zastupljeni u periodu srednjeg veka u srpskim zemljama. Mač se primećuje u skoro svakom sačuvanom testamentu iz ovog doba, pri čemu je čak postojao i tip mača koji se nazivao slovenski ili srpski mač. U srednjem veku, mač je bio više od samog oružja – on je predstavljao simbol viteštva i feudalnog društva.[29]

Mačevi se mogu klasifikovati prema svom obliku i nameni, mada njihovo datiranje može biti približno. Mogu se jasno podeliti u dve grupe, prema radikalnoj promeni oblika koja je nastala pojavom novih vrsta oklopa kojima su se mačevi suprotstavljali. Ova promena desila se između 1275. i 1350. godine, kada su se pojavili neki tipični prelazni oblici mačeva. Možemo sa sigurnošću reći da se sečiva iz prve grupe, koja su bila namenjena za suprotstavljanje verižnom oklopu, mogu datovati pre XIV veka, dok se sečiva iz druge grupe, koja su bila namenjena za probijanje punog oklopa, mogu datovati posle 1350. godine. Međutim, pošto su mačevi iz prve grupe bili u upotrebi od približno 1000. do 1300. godine, a oni iz druge grupe od 1350. do 1550. godine, njihovo precizno datiranje je izazovno. Ova komplikuje i činjenica da su mačevi iz prve grupe ponovo postali popularni nakon 1450. godine, dok se prelazni tipovi mačeva, napravljeni da budu delotvorni protiv verižnog i pločastog oklopa, mogu datirati sa greškom od pedeset godina.

U poznom srednjem veku, mačevi su bili snažni i težki, izrađeni od željeza, sa dvosekim sečivom, balčakom i nakrsnicom dužih ili kraćih krakova. Imali su dršku za jednu ili jednu i po ruku, odnosno za dve ruke (dvoručnjaci). Na vrhu drške nalazila se masivna jabučica. Arheološki nalazi ukazuju na pojavu novog tipa mačeva velikog viteškog mača u Srbiji od vremena vladavine kralja, kasnije i cara Stefana. Glavne osobine tog oružja bile su dugo, pravo dvoseko sečivo i drška za dvije ruke. Sečivo je bilo dugačko, a ukupna dužina mača iznosila je od 110 do 130 centimetara, a težina od 1,7 do 1,8 kilograma.[30][31] Mačevi iz poznog srednjeg veka imaju oblik izraženog krsta. Krst je u to vreme sveti simbol i personifikacija Hristosa i hrišćanstva, kao i vere u Boga. Mač je korišten u brojnim ceremonijama i ritualima. Vitezovi su mač nosili samo u borbi, a u miru ga je neki od sluga, mačonosaci, nosili iza viteza. U Vizantiji je postojala i dvorska titula mačonosac, ili spatharius, onaj koji je nosio carev mač kao znak državne vlasti.[32]

Sablje

Sablja se razlikuje od mača po savijenom sečivu koje je naoštreno na ispupčenoj strani i delimično oko vrha na suprotnoj strani. Sablja je lakše nego mač napadno sečno oružje. Podela sablje je ista kao i kod mača, sa razlikom u tome što se zatupljeni deo na sečivu zove telo.[33] Takođe je bila jedna od važnijih vrsta konjičkog sečnog oružja.[34]

U srednjovekovnoj Srbiji, sablja je mogla da stigne kroz Mađare i turske najamnike, koji su služili srpskim vladarima od XIII veka. Već krajem XIII veka, sablja je bila poznata u današnjoj Makedoniji i Srbiji, u azijskom obliku. Likovni izvori pokazuju dva tipa sablji i sugerišu da su one stizale na dva načina. Freske u manastirima i crkvama prikazuju sablje sa drškama koje su slične turskim, što sugeriše na uticaj istočnih naroda. Kasnije, sablje sa drškom u obliku diska su prikazane u manastirima Lesnovu i Dečanima, što može ukazati na uticaj mediteranskih tipova mačeva. Postojao je i uticaj turskih sablji, počev od XIV veka, dok je prava turska sablja kʼlč bila u upotrebi u Srbiji na početku XV veka. Srpski likovni izvori ne pružaju informacije o dekoraciji sablji,

ali se pretpostavlja da su možda imale srebrne okove, slično onima koje su postojale u Dubrovniku krajem XIV veka.[35]

Nož

Nož je odužje sa kratkim sekičom, predviđeno uglavnom kao rezervno oružje, ili oružje za blisku borbu. Nož se koristi kao sečno, ubodno i probodno oružje. Pod različitim imenima i oblivima nož se upotrebljavao još od kamenog doba do dan danas.

Nož je bio osnovni alat za svakodnevne aktivnosti u srednjem veku. Koristili su se za obradu hrane, rezanje tkanina, kože, drveta i drugih materijala, kao i za različite zanatske i obrtničke radove. Noževi su bili neophodni za mnoge zanate poput kovača drvodelja, krojača i ribara. Bili su široko korišćeni kao oružje u srednjem veku, kako u vojne svrhe tako i za ličnu odbranu. Postojali su različiti tipovi noževa namenjenih za različite svrhe, uključujući bodlje, kratke mačeve i noževe za rezanje. Noževi su bili popularan izbor oružja za mnoge slojeve društva, uključujući vojnike, vitezove i civile. Često su bili izrađivani sa pažnjom prema estetici i detaljima, posebno za pripadnike plemstva i imućne slojeve društva. Noževi su se ukrašavali različitim tehnikama poput rezbarija, graviranja, pozlate i aplikacija dragog kamenja. Ovi ukrasni noževi su često bili statusni simboli i predmeti prestiža. imali i simbolično značenje u srednjem veku. Kao oružje, predstavljali su moć, hrabrost i zaštitu, dok su kao alat simbolizovali veštine i sposobnosti. Ukrasni noževi su često bili pokloni koje su plemići davali kao znak poštovanja ili savezništva, ili kao darovi na svečanim prilikama poput venčanja ili krštenja.[36][37][38]

Hladno oružje na daljinu

Luk sa strelom

Luk je oružje koje se sastoji od duguljaste drvene ili metalne šipke, napete žicom ili konopcem (tetivom), koja se koristi za ispaljivanje strele. Strele su oštri, izduženi projektili koji se ispaljuju iz luka i imaju vrh od metala ili drva, obično sa oštrim vrhom ili tupim vrhom sa oštrim zubima. Na našim prostorima, kao i širom sveta, luk se koristio u srednjem veku. Luk i strela su se često koristile i za lov na divljač, tako da pored korišćenja u vreme rata, luk se koristio i za lov.[39]

Stari Sloveni su od davnina koristili luk sa strelama kao jedno od svojih osnovnih oružja, pre nego što su ga, izgleda, preuzeli Germani, kod kojih ga je uveo, prema izvorima, Karlo Veliki. Slovenci su bili poznati kao veoma vešti strelci, kako svedoči i pisanje Jovana Kamenijata. Kada je car poslao izaslanika Nikitu da organizuje odbranu Soluna, Nikita je naredio da se u Solun dovede veliki broj Slovena iz okoline, jer su bili najveštiji u rukovanju lukom i strelama, a snazi njihovih strela nije bilo moguće odoleti. U srpskim izvorima luk i strela se spominje prvi put u Domentijanovom žitiju Svetog Save.[40] Lukovi i strele često se pojavljuju na freskama u srpskim zemljama, što ukaže na njihovu široku upotrebu u srednjovekovnom periodu.

Obični lukovi nisu mogli biti previše veliki jer se njihovo zatezanje otežavalo, a time i dejstvo strele. Složeni lukovi su imali veći potisak i probijanje, ali ne zbog veličine već promene konstrukcije. Srpski lukovi su bili složeni, oblagani različitim materijalima, i ukrašavani na rukovatu, ali bez ukrasa poput traka na krajevima, što je bio običaj na Istoku.[41][42]

Samostrel

Samostrel je naprava za ispaljivanje strele koja je čvrsto pričvršćena na postolje- držač. Izrađuje se od drveta, roga i metala, sa postoljem obično od drveta, obloženog slonovačom, metalom i manjim samostrelima od gvožđa. Ima i uređaj za držanje tetive, dok je obarač od gvožđa različitog oblika, najčešće u obliku savijenog kolena. Na vrhu luka nalazi se uzengija ukrasnog ili poluukrasnog oblika, koja služi za oslanjanje stopala prilikom zatezanja luka. Do kraja XI veka, pešadija je uključivala i samostrelce i obične strelce, pri čemu je važnost samostrela postajala sve izraženija. Samostrel i kompozitni luk, korišćeni širom Zapadne Evrope, bili su sofisticirana oružja koja su uticala na promenu taktike u upotrebi viteške konjice. Pojava samostrela dovela je do promena u konjičkoj opremi, sa težim oklopima koji su pokrivali veći deo tela i uvođenjem oklopa za konje. Povećanje težine vitezova rezultiralo je korišćenjem većih bojnih konja. Pešadijska taktika, kao i kod vitezova, bila je prilagođena pojavljivanju samostrela, a uloga pešadije uglavnom je ostala defanzivna.[43][44]

U srednjovekovnoj Srbiji, postojao je živopis jednog nepoznatog svetog ratnika u crkvi u Peći, koji je bio prikazan sa samostrelom u ruci. Iako je samostrel često smatran savremenim oružjem, njegova upotreba u srednjevekovnim srpskim zemljama seže u srednji vek. Knez Lazar je, na primer, unajmio Pera Ispana 1386. godine, koji je bio naoružan sa samostrelom-balistom. Tokom Despotovine, Dubrovčani su izvozili samostrele u Srbiju, posebno u Zetu i Primorje, zajedno sa oprugama za samostrele. Dokumenti iz dubrovačkog arhiva svedoče o širokoj upotrebi samostrela u srpskoj vojsci, posebno u XV veku. Pominjanje živopisa svetog ratnika sa samostrelom u Peći, kao i podaci o unajmljivanju Radoslava, svedoče o upotrebi samostrela i u XIV veku. Prema kotorskom zakonu iz 1442.

godine, najbogatiji stanovnici Kotora morali su imati dva samostrela i po jedan rožani luk, sa po 25 streli, dok su srednje bogati imali po jedan samostrel sa 25 streli.[45][46][47]

Vatreno oružje

Druga grupa srednjevekovnog oružja, pored hladnog, jeste vatreno oružje. Pokretačka znaga ovog oružja je u hemijskoj reakciji baruta sa toplotom, pri čemu dolazi do naglog širenja vazduha, što daje snagu projektilu u određenom pravcu. Pronalazak baruta na ovim prostorima, kad kažem ove prostore ne mislim samo na srpske zemlje, napravila vojnu revoluciju zbog koje se do kraja XVII veka način ratovanja soko u potpunosti promenio.

Topovi

Srednjevekovni top je ratno oružje izrađeno od metala, koje je korišćeno za istrebljivanje ili oštećivanje meta, obično udaljenog, putem pucnja projektila, obično zvanog kuršum. Top se obično sastoji od tela topa, koje je najčešće cilindričnog oblika, kamere za paljenje, kuršuma i mehanizma za pucanje. Topovi su bili važno sredstvo ratovanja i često su se koristili za obaranje zidova uticajnih tvrđava i odbranu gradova.

Pojava vatrenog oružja na našim prostorima vezana je za 1351. godinu. Mletačka republika je tada poslala topove i puške u grad Zadar. Ubrzo nakon ovog događaja, topovi se takođe spominju i u Dubrovniku. podatak o upotrebi topova vezan je takođe za kneza Lazara, koji je prilikom opsade grada Golupca koristio topove. Međutim, 13. septembra 1386. knez Lazar je sklopio ugovor sa Milašem Radoslavićem, po kome ce ovaj obavezuje da dođe y Srbiju i da godinu dana izrađuje topove za cara (de arte balistariorum et

bombardarum).[48] Pojava krojača u jednom od ugovora sa Dubrovnikom pre septembra 1386. godine ukazuje na mogućnost postojanja topova u državi kneza Lazara. Nejasno je koju bi ulogu krojač imao u tom kontekstu, osim ako nije bio angažovan da obloži cev topa konopcima i kožom kako bi se zaštitila od kiše i rđe. Postoji mogućnost da su dubrovački majstori koji su se bavili izradom bombardi i rukovali topovima, kao i angažovanje Milaša Radoslavića, predstavljali dokaze da su srpske zemlje već imale topove, odnosno vatreno oružje.[49]

Zaključak

Prezentacija oružja ne samo kao sredstva odbrane i napada, već i kao aspekta kulturnog i ekonomskog razvoja, pruža nam uvid u različite aspekte života i vojske u srednjevekovnim srpskim zemljama. Proučavajući oružje i njegovu ulogu u društvu,

otkrivamo ne samo tehnološki napredak i vojne strategije, već i kulturne tradicije i interakcije sa drugim narodima. Oružje je bilo ne samo sredstvo odbrane, već i objekt umetničkog izraza i statusni simbol. Kroz izučavanje različitih tipova oružja i njihovih funkcija, stičemo dublje razumevanje društvenih i političkih promena koje su oblikovale srednjevekovne srpske zemlje. U svetlu toga, oružje predstavlja neizostavan aspekt istraživanja i tumačenja istorije ovog perioda.

Literatura:

  1. S. Novaković, Stara srpska vojska, Beograd 1893.
  2. M. Dinić, Prilozi za istoriju i razvoj vatrenog oružja u Dubrovniku i susednim zemljama, Glas SKA 161 (1934).
  3. G. Škrivanić, Oružje u srednjovekovnoj Srbiji, Bosni i Dubrovniku, Beograd 1957.
  4. A. Deroko, Najstarije vatreno oružje u sredljovekovnoj Srbiji, Glas SANU 246 (1961).
  5. Đ. Petrović, Dubrovačko oružje u XIV veku, Beograd 1976.
  6. A. Veselinović, Država srpskih despota, Beograd 1995.
  7. Đ. Petrović, Balkansko oružje (XII–XIX v.), Beograd 2013.
  8. M. Ćunak, Srednjovekovno oružije i oprema ratnika sa teritorije podunavskog i braničevskog okruga, Smederevo 2005.
  9. J. Vračar, Doba viteštva, oružije i oklopi srednjovjekovnih ratnika iz zbirke muzeja republike srpske, Banjaluka 2016.
  10. M. Aleksić, Mediaeval swords from Southeastern Europe, material from 12th to 15th Century, Belgrade 2007
  1. A. Veselinović, Država srpskih despota, Beograd 1995, 198-199 ↑
  2. M. Ćunak, Srednjovekovno oružje i oprema ratnika sa teritorije podunavskog i braničevskog okruga, Smederevo 2005, 7-9. ↑
  3. G. Škrivanić, nav. delo, 75-76. ↑
  4. S. Novaković, Stara srpska vojska, Beograd 1893, 164. ↑
  5. M. Ćunak, nav. Delo, 7. ↑
  6. Đ. Petrović, Dubrovačko oružje u XIV veku, Beograd 1976; A. Veselinović, Država srpskih despota,

    Beograd 1995, 47. ↑

  7. Za napad dugim kopljem koljanik se uspravljao na uzengiji i naslaljao na zadlji kraj sedla, savijaljen unapred prenosio bi težinu tela napred i stvarao povoljan položaj za udar. Koljanik ↑
  8. G. Škrivanić, nav. delo, 77. ↑
  9. S. Novaković, nav. delo, 164. ↑
  10. J. Vračar, Doba viteštva, oružje i oklopi srednjovjekovnih ratnika iz zbirke muzeja republike srpske,

    Banjaluka 2016, 76. ↑

  11. M. Ćunak, nav. delo. 16-17 ↑
  12. G. Škrivanić, nav. delo, 86. ↑
  13. Nalazi se u Narodnom muzeju u Požarevcu. ↑
  14. M. Ćunak, nav. Delo, 18 ↑
  15. Đ. Petrović, Balkansko oružje (XII–XIX v.), Beograd 2013. 39-40. ↑
  16. G. Škrivanić, nav. delo, 94. ↑
  17. G. Škrivanić, nav. Delo, 95. ↑
  18. G. Škrivanić, nav. Delo, 96. ↑
  19. M. Ćunak, nav. delo, 28-30. ↑
  20. Đ. Petrović, Dubrovačko oružje u XIV veku, Beograd 1976; A. Veselinović, Država srpskih despota,

    Beograd 1995 51 ↑

  21. G. Škrivanić, nav. Delo, 86-89. ↑
  22. J. Vračar, nav. delo, 83. ↑
  23. Primer: spominje se u dokumentu u Dubrovačkom arhivu, koji govori o jednom čuvaru vinograda koga su pretukli vojnim čekićem. ↑
  24. Manastir Poganovo podignut je 1395. godine, kao zadužbina srpskog plemića Konstantina Dejanovića Dragaša. ↑
  25. M. Ćunak, nav. Delo, 37-38. ↑
  26. G. Škrivanić, nav. Delo, 99. ↑
  27. M. Ćunak, nav. delo, 39-41. ↑
  28. G. Škrivanić, nav. Delo, 35-38. ↑
  29. Đ. Petrović, Dubrovačko oružje u XIV veku, Beograd 1976; 19-22. ↑
  30. U jednom arapskom dokumentu opisan je dolazak izaslanstva srpskog vladara u Egipat 1344. godine. Tada je kalifi u Kairu primio srpskog emisara, koji je među drugim poklonima predao težki ukrašeni mač sa dugom drškom. Podatak da je mač bio ukrašen pokazuje da se radilo o ceremonijalnom primjerku, koji je bio simbol vlasti. ↑
  31. M. Aleksić, Mediaeval swords from Southeastern Europe, material from 12th to 15th Century, Belgrade 2007, 53. ↑
  32. G. Škrivanić, nav. delo, 56. ↑
  33. G. Škrivanić, nav. delo, 59. ↑
  34. M. Ćunak, nav. Delo, 52. ↑
  35. Đ. Petrović, Balkansko oružje (XII–XIX v.), Beograd 2013. 39 ↑
  36. Đ. Petrović, Balkansko oružje (XII–XIX v.), Beograd 2013, 35-37. ↑
  37. G. Škrivanić, nav. delo, 65-69. ↑
  38. Đ. Petrović, Dubrovačko oružje u XIV veku, Beograd 1976 43-45. ↑
  39. S. Novaković, nav. delo, 161. ↑
  40. G. Škrivanić, nav. delo, 101. ↑
  41. G. Škrivanić, nav. delo, 101-102. ↑
  42. Đ. Petrović, Balkansko oružje (XII–XIX v.), Beograd 2013. 42-43. ↑
  43. G. Škrivanić, nav. delo, 113. ↑
  44. J. Vračar, nav. Delo, 33-34. ↑
  45. G. Škrivanić, Oružje u srednjovekovnoj Srbiji, Bosni i Dubrovniku, Beograd 1957 112-114 ↑
  46. M. Dinić, Prilozi za istoriju i razvoj vatrenog oružja u Dubrovniku i susednim zemljama, Glas SKA 161 (1934), 83-85. ↑
  47. Đ. Petrović, Dubrovačko oružje u XIV veku, Beograd 1976, 67-69. ↑
  48. M. Dinić, Prilozi za istoriju i razvoj vatrenog oružja u Dubrovniku i susednim zemljama, Glas SKA 161 (1934) 83-84. ↑
  49. A. Deroko, Najstarije vatreno oružje u sredljovekovnoj Srbiji, Glas SANU 246 (1961), 18-19. ↑