U poznatoj hronologiji istorije Rima nakon Romula i Rema i pada Tarkvinija obično se uspon Republike svodi na Punske ratove i genije Scipiona i Hanibala, kako bi se što brže pričalo o Cezarima i svoj drami koju je transformacija rimske države dovela. Mudriji tekstopisci napomenuće Sulu i Marija kao rane prikaze krize Republike, ali uvek kao javljanja budućnosti, a ne kao posledice krize institucije stvorene za polis, a koja sada vlada Mediteranom.
Kriza Republike započeta je u svom najslavnijem trenutku, pobedom nad Kartaginom. Rim je prvi put dobio teritoriju van Italije, i stvorio mrežu saveznika, prijatelja i kolonija od Ilirije do Hispanije. Rimski vojnik, još uvek gledan kao građanin-poljoprivrednik, koji sebe oprema oklopom i oružjem, a u rat ide kada je pozvan da brani otadžbinu, prvi put je morao napuštati poluostrvo i ići u rat godinama, da brani saveznike i osvaja nove teritorije, dok je njegovo imanje ostajalo zapušteno, a dok je komandant koji ga je vodio donosio nova bogatstva Republici. Upravo ta bogatstva završavala su u senatorskoj klasi. Kako je najveći deo opljačkanog blaga završavao u njihovim rukama, a potlačeni narodi postali njihovi robovi, te su upravo ta zapostavljena imanja pružila priliku da se to blago uveća i porobljene ruke uposle. Dok su građani-poljoprivrednici ratovali, njihove porodice su se pridruživale rastućoj urbanoj sirotinji, koja nije ništa imala i od koje se ništa nije očekivalo.
Imperijum i Pomerijum
Imperijum je predstavljao vrhovnu izvršnu vlast u rimskoj državi. U Republici imperijum su imali isključivo vrhovni magistrati: konzuli, pretori i kurilski edili. Ograničen imperijum imali su i propretori i prokonzuli, tj. samo u dodeljenim provincijama ili u posebnim oblastima koje je odredio Senat. Apsolutni imperijum imao je samo diktator i njegov zapovednik konjice.
Posednik imperijuma predstavljao je celu rimsku državu i praćen je liktorima koji su tu moć simbolisali; broj liktora zavisio je od veličine pozicije i “količine” imperijuma koje magistrat poseduje. Razumevanje imperijuma bitno je kako bi se shvatilo ponašanje rimskih predstavnika. Magistrat nije delovao kao privatus ili kao administrator, već su njegove odluke i ponašanje predstavljale celu rimsku državu.
Pomerijum predstavlja svete granice grada Rima i sadržao je u sebi “pravi Rim”; sve van njega bile su samo teritorije. U pomerijumu nalazile su se sve značajne institucije: Senat, Hram Jupitera najvećeg i najboljeg, Dom vrhovnog Pontifa, Forum… Unutar pomerijuma zabranjeno je nošenje oružja i on je služio kao religijsko i legalno ograničenje ličnog imperijuma. Zvanično, svaki magistrat koji napusti pomerijum je na vojnoj kampanji – ovo je označavano dodavanjem sekire u faši koji su liktori nosili, a ulaskom u granice, taj imperijum gubi i sekira se skida.
Lična ovlašćenja magistrata unutar pomerijuma su ograničena. Kako je unutar pomerijuma vladao građanski zakon, na primer konzulovo izricanje smrtne kazne, unutar pomerijuma moralo se izneti na sud. Ovo je zabranilo korišćenje imperijuma kako bi se opravdao napad na Senat i narod Rima. Guvernerima provincija prelazak pomerijuma označavao je i odricanje komande, a tada on postaje agent privatus. Kako su se izbori odvijali pre kraja guvernerskog mandata, guverneri koju su hteli da se kandiduju odricali bi se svog imperijuma, prelazaskom pomerijuma i izjašnjavanjem svoje kandidature na Marsovom polju, mada je tokom kasne Republike sve više dozvoljavano guvernerima da se kandiduju in absentia. Guvernerima još u vojnoj komandi prelazak pomerijuma dozvoljen je samo tokom trijumfa.
Prelazak pomerijuma bez odricanja imperijuma smatran je najvećim zločinom, vrednim smrtne kazne. Ovim je opravdavano Romulovo ubistvo Rema; Removo preskakanje zida simbolički je označavalo napad na grad.
„Neka svako ovako prođe ko pređe moje zidove.“
Pozicija i moć dikatora veliki su izuzetak u pravilima pomerijuma, ali o tome ćemo
govoriti u sledećem tekstu.
Put čast
Stabilnost rimskih institucija hvaljena je sa razlogom; svaka “grana” vlasti predstavljala je Aristotelov oblik vladavine: konzuli monarhiju, Senat oligarhiju i narodne skupštine demokratiju. Ambicije mladih političara kontrolisane su cursus honorum-om – skupom tradicije, neformalnih pravila i zakona, koji je predstavljao put kroz institucije ograničene godinama i brojem. Ovaj sistem omogućavao je napredak sposobnim upravljačima i olakšavao sticanje iskustva aristokratiji.
Pre senata
Od mladih plemića pred ulazak u Senat očekivalo se da naprave “ime” sebi, u dve oblasti najbitnije rimskoj vlasti: pravu i ratu. Suđenja i pravni postupci obavljali su se javno; advokati bi svoje odbrane držali pred prepunim forumom i poznati advokati su često svoje govore objavljivali dok su se “izdavačke kuće”, poput one Tita Atičkog, takmičile za klijente. Advokatski posao omogućio je i mladom plemiću da upozna i impresionira uticajne senatore, kako su sudije bili pretori, a članovi porota isključivo senatori i pripadnici viteške klase.
Vojna edukacija takođe se odvijala javno – od mladih Rimljana očekivalo se da budu često viđeni na Marsovom polju trenirajući za rat, kao i da pre ulaska u javni život učestvuju u deset vojnih pohoda i da služe kao vojni tribuni. Članovi vojske tribune su videli kao razmaženu decu, kako su često bili u ranim 20-tim, ali kao stalni pratioci konzula i pretora, imali su priliku da vide kako se ratovi planiraju i tako steknu iskustvo vođenja, koje će koristiti u daljoj političkoj karijeri.
Kvestori
Za kvestora se moglo kandidovati nakon napunjene 30-te godine, mada do Sulinog vremena pozicija nije garantovala mesto u Senatu, to je bila ustanovljena praksa. Tačan broj kvestora nije poznat, ali ih je verovatno bilo između 12 i 16. Kvestori su igrali ulogu administratora. Dva “najstarija” kvestora, tj. dva sa najviše glasova na izborima, bila su zadužena za riznicu grada Rima; ostali su radili u manjim blagajnama, sakupljali poreze ili lučke takse. Guverner provincije mogao je zahtevati kvestora kao pomoćnika u upravi provincije. Pored toga što nisu imali imperijum, kvestori su često upravljali provincijama, dok je guverner odsutan i bili su odgovorni za opremanje vojske. U normalnim okolnostima kvestorov mandat trajao je godinu dana, međutim konzulski kvestori imali su produžen mandat pojednak trajanju uprave provincije.
Zanimljivo je da prvi stepenik na putu časti dodaje finansijski i administratorski aspekt očekivanoj vojnoj i pravničkoj edukaciji mladog Rimljanina, posebno pošto je rimska elita na finansijske poslove gledala sa prezirom.
Plebejski tribuni
Pozicije plebejskog tribuna i edila nisu bile nužne za kandidaturu za pretora, ali su neformalno bile potrebne kako bi političar dobio na popularnosti za više pozicije. Plebejski tribuni osnovani su početkom Republike tokom sukoba patricija i plebejaca, izabrani su na plebejskim skupštinama i nakon izbora su se zaklinjali da će braniti živote i imovinu plebejaca.
Tokom srednje Republike bilo je 10 tribuna i svojim izborom postajali bi i članovi Senata. Iako pozicija nije posedovala imprerijum, njihova moć je izlazila iz plebejske zakletve da će štititi svetost i nedodirljivost svojih izabranih predstavnika. U narodnoj skupštini imali su sva prava, mogli da sazovu diskusiju, predlažu zakone, iznose plebiscite i pitanja na razmatranje, kao i da izriču smrtnu kaznu svakome ko ih je ometao u vršenju dužnosti.
U Senatu mogli su pozvati sastanke i iznositi predloge zakona, ali je stvarna politička moć ležala u moći veta. Tribun je mogao staviti veto na gotovo svaku odluku vlasti; na predloge svojih kolega plebejskih tribuna ili drugih magistara, na održavanje izbora, donošenje zakona i plebiscita, kao i na gotovo sve odluke Senata, uključujući pitanja rata i mira. Jedino su odluke diktatora bile iznad tribunskog veta.
Problemi tribunata poticali su iz dva izvora: tribuni su bili jedini zvanični predstavnici plebsa u konzervativnoj instituciji senata i kao takvi često su izabrani demagozi, a drugi se odnosi na njihovu političku moć veta, koja je opstruktivna, a ne inovativna, te su se sukobi reformistički nastrojenih tribuna i konzervativnog senata završavali blokiranjem funkcija države.
Edili
Postojala su četiri edila: dva plebejska i dva kurilska. Njihove dužnosti odnosile su se na grad Rim. Plebejski edili prvi su uvedeni kako bi pomogli zaštiti plebejskih prava i upravljali hramom boginje Cerere. Međutim, njihva uloga se brzo proširila na nadgledanje svih gradskih zdanja i staranje o arhivama. Kurilski edili su uvedeni kako bi se i patriciji uveli u upravljanje javnih zdanja. Sva četvorica su se u vreme srednje Republike starali o održavanju rimskih ulica, snabdevanju vodom, kanalizacijama, saobraćaju, javnim ustanovama i zgradama, pijacama, kao i za ambicioznog političara najvažnije – nabavku javnog žita i organizovanje javnih igara. Dobro organizovane i velike igre mogle su pomoći političaru da dođe do konzulstva, pa je postalo očekivano da ambiciozniji edili pored novca zaduženog za igre, ulože i svoj privatni novac, kako bi igre bile još veće. Kao kurulski edil 65. godine pre nove ere, Gaj Julije Cezar ušao je u ogroman dug od 1.300 talenata da bi priredio dotad neviđene gladijatorske borbe i pozorišne predstave, čime je potpuno osigurao naklonost rimskog naroda.
Komentari
Ovaj tekst je samo prvi deo serije tekstova o rimskim institucijama u vreme Republike. Cilj je analizirati i objasniti kako su ove institucije pomogle da grad-država postane najveća sila Mediterana, ali i kako je nedostatak reformi i ignorisanje socijalnih i ekonomskih problema dovelo do njene transformacije u carstvo
Trudio sam se da koristim termine poznate čitaocu, pa sam koristio termin “plemić” i “aristokrata“, iako ove pozicije ne bi bile poznate rimljaninu, kao i termin “viteška klasa“, mada je on često korišćen, smatram ga neadkvetnim zbog slike koju stvara kod čitaoca. Analiza društvenih klasa u Rimu mora biti ostavljena za neki naredni tekst. Drugi tekst ovog serijala baviće se višim magistraturama kao i ulogom diktatora.